Πόντος και Αριστερά

……. 'μώ τον νόμο σ' !

-Ο άλλος Βενιζέλος

Ο  Βενιζέλος της ήττας

του Bλάση  Aγτζίδη

Με το άρθρο αυτό θα προσπαθήσουμε -σχηματοποιώντας κατ’ οικονομίαν- να ανιχνεύσουμε τον άλλο Βενιζέλο. Θα επιχειρήσουμε να θέσουμε τους θεματικούς άξονες που θα μπορούσαν να ακολουθήσουν οι ερευνητές. Σύνολο ζητημάτων τίθενται στο άρθρο, που το κάθε ένα απ’ αυτά απαιτεί ιδιαίτερη ανάπτυξη και αντίστοιχη τεκμηρίωση.

dsc04643.JPG (Η Τριανδρία: Βενιζέλος, Κουντουριώτης, Δαγκλής στη Θεσσαλονίκη το 1916)

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος είναι ο μεγαλύτερος Έλληνας ηγέτης του 20ου αιώνα. Σε πολιτικό επίπεδο, εξέφρασε την προσπάθεια για εθνική  ολοκλήρωση, σε αντίθεση με το Παλάτι, τη φιλομοναρχική παράταξη. Το Παλάτι και ολόκληρη η φιλομοναρχική παράταξη εξέφρασαν τον εθνικό συντηρητισμό της Παλαιάς Ελλάδας. Την ίδια εποχή και το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα θα χαρακτηριστεί από δύο διαφορετικές προσεγγίσεις: αυτή της Φεντερασιόν και του Μπεναρόγια που θα επιβληθούν επί του νεαρού ελλαδικού κινήματος (παρότι ο Μπεναρόγια θα διαγραφεί το ΄23 ως «πράκτορας του ταξικού εχθρού«) και η προσέγγιση των σοσιαλιστών που προέρχονταν από τον  ελληνισμό της Ανατολής, όπως ο Σμυρνιός Δημήτρης Γληνός και ο Τραπεζούντιος Γεώργιος Σκληρός. Οι δύο αυτοί σημαντικοί διανοούμενοι,  με τα άρθρα τους από το 1908, θα προειδοποιήσουν ότι η ουσιαστική ανάπτυξη των κοινωνικών αγώνων θα επιτευχθεί μόνο με τη διάλυση της απολυταρχικής νεοτουρκικής Οθωμανικής Αυτοκρατορίας .

057.jpg (Ο Βενιζέλος εξέφρασε τους λαϊκούς πόθους για εθνική ολοκλήρωση, όπως αποτυπωνεται σε λιθογραφία της εποχής)

Eίναι γνωστή η αποφασιστική συμβολή του Ελ. Βενιζέλου στην πορεία για την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, την ενσωμάτωση των Νέων Χωρών, τη συμμετοχή στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία τοποθέτησε την Ελλάδα στο πλευρό το νικητών και τέλος τη συνθήκη των Σεβρών, η οποία ικανοποιούσε μεγάλο μέρος των αιτημάτων των αλύτρωτων της καθ’ ημάς Ανατολής. Αυτός ήταν ο Βενιζέλος που διπλασίασε την Ελλάδα και δημιούργησε τις συνθήκες για την ενσωμάτωση στο ελεύθερο κράτος της Ανατολικής Θράκης και της Ιωνίας. Όμως υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά του ανδρός. Ο άλλος Βενιζέλος, ο  Βενιζέλος της ήττας, ο οποίος αποτελείται από ένα σύνολο αποφάσεων και πράξεων που αύξησαν τις προϋποθέσεις της Μικρασιατικής Καταστροφής και οδήγησαν στην περιθωριοποίηση των ελληνικών προσφυγικών πληθυσμών.

smirni.jpg

Τα πρώτα λάθη

Ξεκινώντας το μικρασιατικό εγχείρημα, ο Βενιζέλος έκανε δύο βασικά λάθη: τοποθέτησε κατ΄αρχάς ως αρμοστή στη Σμύρνη τον Στεργιάδη, άνθρωπο των Βρετανών, ο οποίος υπήρξε ο κακός δαίμονας των Μικρασιατών και παρ’ όλες τις εκκλήσεις τους για αντικατάσταση, επέμενε στην αρχική του απόφαση, την οποία -όλως περιέργως- αποδέχτηκαν και σεβάστηκαν οι βασιλικοί διάδοχοί του. Το δεύτερο βασικό λάθος του υπήρξε η υποτίμηση του ποντιακού κινήματος, ενός δυναμικότατου ελληνικού ένοπλου και πολιτικού κινήματος που δρούσε στη βόρεια Μικρά Ασία και απειλούσε άμεσα τις γραμμές εφοδιασμού των Κεμαλικών.

dsc04516.JPG [Στη Μαύρη Βίβλο του ’19, καταγράφονται τα θύματα της α’ φάσης της γενοκτονίας κατά των Ελλήνων της Ανατολής (1914-1918). Ήταν γνωστές οι συνέπειες που θα είχε στη συνέχεια το οποιοδήποτε «λάθος»]

Οι Έλληνες του Πόντου είχαν διατυπώσει από νωρίς το αίτημα δημιουργίας δεύτερου ελληνικού κράτους στις νότιες παραλίες της Μαύρης Θάλασσας, ως μοναδική δυνατότητα επιβίωσης του ελληνισμού στη γενέθλια γη. Τον Οκτώβριο του 1917 ο Κ. Κωνσταντινίδης, ένας από τους ηγέτες του ποντιακού κινήματος και πρόεδρος της δυναμικής οργάνωσης της Μασσαλίας είχε ενημερώσει τον Βενιζέλο. Στον Πόντο, όπου κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου οι Τούρκοι είχαν προβεί σε γενοκτονία του ελληνικού πληθυσμού, δρούσε ένα δυναμικό αντάρτικο ελληνικό κίνημα, το οποίο αριθμούσε σε 18.000 άντρες. Το αίτημα των Ποντίων ήταν η ενίσχυση των ανταρτών κατά το υπόδειγμα του Μακεδονικού Αγώνα.

Το Ποντιακό Ζήτημα

Ο Βενιζέλος, παρότι αρχικά αμφιταλαντεύτηκε, επέλεξε να αγνοήσει τα αιτήματα των Ποντίων και να υποστηρίξει στη Συνδιάσκεψη Ειρήνης στο Παρίσι το Δεκέμβριο του 1918, την ενσωμάτωση του Πόντου στην Αρμενία. Μια θέση που εξόργισε τους Έλληνες του Πόντου και τις ποντιακές οργανώσεις, οι οποίες με επικεφαλής το μητροπολίτη Τραπεζούντος Χρύσανθο προσπάθησαν να παρέμβουν αυτοτελώς στις Συνδιασκέψεις Ειρήνης προωθώντας το αίτημα δημιουργίας Ελληνικού Κράτους στον Πόντο. Ο Βενιζέλος συνέχισε την πολιτική του και στις 4 Φεβρουαρίου του 1919 δήλωσε στον Αμερικανό πρόεδρο Ουίλσον ό,τι παρότι οι Έλληνες του Πόντου επιθυμούσαν την ανεξαρτησία, αυτός αντιτάχθηκε απόλυτα. Επίσης σε συνέντευξή του στην εφημερίδα Sunday Times, δήλωσε ότι δέχεται να συμπεριληφθεί ο Πόντος στην Αρμενία. Σφοδρή υπήρξε η αντίδραση των ποντιακών οργανώσεων. Το υπουργείο Εξωτερικών στην Αθήνα κατακλύστηκε από τηλεγραφήματα διαμαρτυρίας. Από τη Μασσαλία, το Λονδίνο, το Αλγέρι, τη Νέα Υόρκη κ.ά. οι ποντιακές οργανώσεις κατήγγειλαν «την προβαλλόμενη ιδέα καθ’ ην η πατρίς ημών φέρεται περιλαμβανομένη εντός μέλλοντος αρμενικού κράτους.»

dsc04503.jpg Ως αποτέλεσμα των αντιδράσεων άλλαξε η πολιτική της κυβέρνησης. Απεστάλησαν στον Πόντο και στον Καύκασο ο συνταγματάρχης Δ. Καθενιώτης και ο Ι. Σταυριδάκης για να εκτιμήσουν την κατάσταση. Ο Βενιζέλος φαίνεται να αποδέχεται εν μέρει τα ποντιακά σχέδια, επιτρέποντας τη δημιουργία ειδικού ποντιακού σώματος στον ελληνικό στρατό, ώστε μελλοντικά να μπορεί να αποσταλεί στον Πόντο. Όμως, ακόμα και τότε ήταν ορατή η αποστασιοποίηση του Βενιζέλου από το Ποντιακό Ζήτημα το  οποίο δεν το ενέτασσε στα ευρύτερα εθνικά σχέδια. Στο απόρρητη έγγραφο που φέρει την υπογραφή του, ο αγώνας για την χειραφέτηση του ποντιακού ελληνισμού δεν αντιμετωπίζεται ως μέρος του ευρύτερου εθνικού ζητήματος αλλά ως «αγών των Ποντίων».

Η αποστασιοποίηση του Βενιζέλου

Οι Πόντιοι συνέχισαν να επιζητούν την ελλαδική βοήθεια και να απαιτούν την αποστολή ελληνικού στρατού στον Πόντο. Για το σκοπό αυτό είχαν συγκεντρώσει τους απαιτούμενους πόρους για τη χρηματοδότηση της επιχείρησης. Βασικό επιχείρημά τους ήταν ότι οι αντάρτικες ποντιακές δυνάμεις, θα μπορούσαν να αποκόψουν τις γραμμές εφοδιασμού των κεμαλικών από τους σοβιετικούς. Το Νοέμβριο του 1919 οι Βρετανοί απέρριψαν σχέδιο αποστολής του ποντιακού τμήματος του ελληνικού στρατού στο Βατούμι και τη συγκρότηση επί τόπου ποντιακού στρατού. Ο Ελ. Βενιζέλος, με αφορμή τη βρετανική άρνηση επανήλθε στις απορριπτικές του θέσεις και επαναμετάθεσε το Ποντιακό Ζήτημα στο πλαίσιο του Αρμενικού. Η στάση αυτή προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση της Εθνοσυνέλευσης του Πόντου.

genocide_guerillas5g2kee.jpg Στις 31 Ιουνίου 1919, ο Χρύσανθος, με υπόμνημά του προς το Βρετανό πρωθυπουργό, ζήτησε ενίσχυση του ποντιακού κινήματος. Πρότεινε τη διάθεση ποντιακών ταγμάτων, τα οποία μαζί με Αμερικανούς θα αναλάμβαναν να διατηρήσουν την τάξη στον Πόντο. Η γενικότερη όμως στάση των συμμάχων ήταν αρνητική. Το Νοέμβριο του 1919 ο συνταγματάρχης Δ. Καθενιώτης πρότεινε, ανεπιτυχώς, στο Βρετανό πρέσβη στην Αθήνα να αποσταλεί στο Βατούμι το Τάγμα Ποντίων που είχε δημιουργηθεί στα πλαίσια του ελληνικού στρατού. Τον Ιανουάριο του 1920 επανέλαβε τις προτάσεις του στο Βρετανό Αρμοστή του Βατούμι για μια ελληνοβρετανική επέμβαση κατά των Τούρκων εθνικιστών και των μπολσεβίκων. Ο Καθενιώτης πρότεινε την απόβαση στην Τραπεζούντα των ποντιακών ταγμάτων, που είχαν δημιουργηθεί στα πλαίσια του ελληνικού στρατού, ώστε να δημιουργηθεί μια μικρή ελεύθερη περιοχή όπου θα κατέφευγαν οι Έλληνες από τη Ρωσία που καταδιώκονταν από τους μπολσεβίκους. Επιπλέον, το απόσπασμα αυτό ενισχυμένο, θα μπορούσε να αναχωρήσει στο εσωτερικό γύρω από το Ερζιγκιάν, ώστε να εξασφαλίσει τα νώτα του αρμενικού στρατού από τους Τούρκους.

«Απλη­ρο­φόρητος στο ζήτημα του Πόντου»

Η πρόταση αυτή συνάντησε την άρνηση της βρετανικής πλευράς. Την αρνητική απάντηση της βρετανικής κυβέρνησης στην πρόταση αυτή εισηγήθηκε ο Βρετανός αρμοστής στο Βατούμι Γουόρντροπ (Wardrop). Tην απόρριψη της πρότασης, παρόλο που αυτή εξυπηρετούσε άριστα τον αντιμπολσεβικικό αγώνα της Αντάντ, ο Δ. Καθενιώτης ερμηνεύει ως αποτέλεσμα της υποκειμενικής στάσης του Άγγλου Αρμοστή να αποδεχτεί τη μεταφορά των Ταγμάτων του Πόντου στο Βατούμι, γιατί ήταν φανατικός σλαβόφιλος, ευμενέστατα διακείμενος προς τους Βουλγάρους.

dsc04538_.jpg (Μασσαλία, 1918.  Χάρτης του διεκδικούμενου Πόντου)

Με αφορμή τη βρετανική άρνηση, ο Ε. Βενιζέλος έσπευσε να δηλώσει: «… θεωρώ όλως απίθανον ότι θα ληφθεί περί τούτων ειδική πρόνοια, πλην των γενικών εγγυήσεων, ως ζητούν να επιτύχουν υπέρ των ξένων εθνοτήτων, όσαι θα παραμείνωσιν υπό Τουρκικήν Κυριαρχίαν.» Για την πρόταση αποστολής στρατού, ο οποίος θα προστάτευε τον ελληνικό πληθυσμό, ο Βενιζέλος απάντησε: «… τούτο δεν είναι δυνατόν, διότι ούτε η Ελλάς ούτε οι σύμμαχοι έχουν τώρα στρατεύματα διαθέσιμα δια τα μέρη εκείνα.» Η δήλωση αυτή του Ελ. Βενιζέλου προκάλεσε την άμεση αντίδραση της Εθνοσυνέλευσης του Πόντου. Σε τηλεγράφημα που στάλθηκε από το Βατούμι στις 8 Ιανουαρίου 1920 στον Έλληνα πρωθυπουργό αναφέρονταν: «Σφόδρα ετάραξεν το Εθνικόν Συμβούλιον Πόντου Υμετέρα ανακοίνωσις… Εγκατάλειψις των Ποντίων υπό πεπολιτισμένης Ευρώπης υπό κυριαρχίας τυράννου είναι αδύνατος και σκληρά. Παρακαλούμεν θερμώς Υμετέραν Εξοχότητα εξακολουθήση δραστηρίους αυτής ενεργείας και επιτύχη τελείαν απελευθέρωσιν Πόντου από βδελυρού ζυγού.» Ο μητροπολίτης Χρύσανθος δήλωσε για τον Βενιζέλο ότι ήταν «Απλη­ρο­φόρητος στο ζήτημα του Πόντου».     Η κυβέρνηση Βενιζέλου, σε μια προσπάθεια εξευμενισμού της βρετανικής πλευράς, η οποία είχε αντιταχθεί στα πολιτικά αιτήματα των Ποντίων, δεν ανταποκρίθηκε στις αγωνιώδεις εκκλήσεις των Ποντίων ανταρτών για στρατιωτική βοήθεια. Όχι μόνο δεν ανταποκρίθηκε, αλλά εμπόδισε και την αποστολή βοήθειας. Ο Πόντιος αξιωματικός Χ. Καραϊσκος του ελληνικού στρατού είχε μεταβεί στον Πόντο για να βοηθήσει τη συνένωση των ανταρτικών ομάδων. Κατάφερε όντως να πετύχει τη σύγκλιση των διαφόρων αντάρτικων ελληνικών ομάδων και να θεσπίσει κανόνες στις απελευθερωμένες περιοχές. Όπως γράφει ο ίδιος στα απομνημονεύματά του, μετά τις επιτυχίες του πήγε στην Κωνσταντινούπολη όπου συναντήθηκε με τους υπευθύνους της Ελληνικής Αρμοστείας. Ο συνταγματάρχης Καθενιώτης, υλοποιώντας κυβερνητικές εντολές, αρνήθηκε κατηγορηματικά οποιαδήποτε βοήθεια. Ο Καραϊσκος γράφει: «Παρ’ όλη την αποτυχία των ενεργειών μου, επιχείρησα να ξαναπάω στον Πόντο. Εμποδίστηκα .ομως βίαια από την Ελληνική Στρατιωτική Αποστολή Κωνσταντινούπολης και περίμενα ευκαιρία να φύγω με άλλο μέσο. Εννοείται ότι δεν το κατόρθωσα. Εν τω μεταξύ κάθε εξωτερική βοήθεια και συναντίληψη για τον διεξαγόμενο εκεί κάτω αγώνα, εθνικό αλλά άνισο, είχε ματαιωθεί.»

dsc04554.JPG (Οι απεσταλμένοι του Βενιζέλου σε Καύκασο και Πόντο)

Οι ελληνοαρμενικές διαφωνίες και η νέα βασιλική κυβέρνηση

O Xρύσανθος, αντιδρώντας στις επιλογές Βενιζέλου, απείλησε με κοινή εξέγερση των Ελλήνων και Μουσουλμάνων κατοίκων, εάν τελικά προκρινόταν η λύση της υπαγωγής του Πόντου στην Αρμενία. H Kεντρική Επιτροπή των Ποντίων, που έδρευε στην Κωνσταντινούπολη, σε έγγραφό της προς την Ύπατη Αρμοστεία της Ελλάδος δηλώνει: «… επί ενός τόσον σοβαρού εθνικού ζητήματος αφορώντος αυτήν την ύπαρξιν Ελληνικής Πατρίδος ημών, καθήκον ημών θεωρούμεν όπως διαμαρτυρηθώμεν πάσαις δυνάμεσι κατά πάσης τοιαύτης αναληθούς διαβεβαιώσεως καθ’ ην ήτο ποτέ δυνατόν να δεχθώμεν να υπαχθεί η Πατρίς μας υπό τον ζυγόν των Αρμενίων. Δηλούμεν δε ρητώς και κατηγορηματικώς ότι διαρρηγνύομεν τα ιμάτιά μας δια μίαν τοιαύτην σκέψιν και ότι ουδέποτε θα δεχθώμεν μίαν τοιαύτην λύσιν, όντες έτοιμοι να υποστώμεν πάσαν θυσίαν δια να αντιστώμεν κατά πάσης αποφάσεως τεινούσης να αφήση τον Ελλ. Πόντον υπό τον απεχθή ζυγόν των Τούρκων ή απαλλάττουσα αυτόν από αυτούς να τον υποδουλώσει εις τους Αρμενίους.»

Στη συνέχεια, το καλοκαίρι του 1920, ο Βενιζέλος θα λάβει τις εκθέσεις των Σταυριδάκη και Καθενιώτη, με τις οποίες προτρέπεται να αποδεχτεί αμέσως τα ποντιακά αιτήματα. Ο Βενιζέλος άλλαξε για άλλη μια φορά στάση και ανακοίνωσε στο Βρετανό πρωθυπουργό το σχέδιό του για επέμβαση στον Πόντο με στόχο τη δημιουργία ελληνικού κράτους εκεί. Ο Αλέξης Αλεξανδρής γράφει ότι τελικά ο Βενιζέλος, λίγο πριν τις εκλογές του Νοεμβρίου του ’20, παρόλες τις παλινωδίες του στο Ζήτημα του Πόντου -που κόστισαν πολύτιμο χαμένο χρόνο σε κρίσιμες εποχές- αποφάσισε να αποστείλει ελληνικά στρατεύματα στον Πόντο και ενημέρωσε το Βρετανό πρωθυπουργό Λόιδ Τζορτζ για το σχέδιο επέμβασης στον Πόντο με στόχο τη δημιουργία ελληνικού κράτους εκεί. Συγκεκριμένα υπέβαλε Υπόμνημα προς τον βρετανό πρωθυπουργό, με το οποίο ζητούσε από τη βρετανική πλευρά να συνταχθεί με τους Έλληνες στην προσπάθεια καταστολής του ενοχλητικού, αλλά αδύναμου έως εκείνη τη στιγμή, κεμαλικού κινήματος. Ζητούσε επί πλέον την αναθεώρηση της συνθήκης των Σεβρών εις βάρος της Τουρκίας με τη δημιουργία δύο κρατών, της Κωσταντινούπολης και του Πόντου. Η Δημοκρατία του Πόντου θα περιλάμβανε τη διεκδικούμενη από τους Ποντίους περιοχή, πλην της περιοχής του Λαζιστάν. (Για το Υπόμνημα αυτό δες και στο βιβλίο του Κ. Σβολόπουλου  «Η απόφαση για την επέκταση της ελληνικής κυριαρχίας στη Μικρά Ασία» )

Ήταν όμως πολύ αργά!  Στην Ελλάδα άρχιζε η προεκλογική περίοδος. Ο Διχασμός και οι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις στην Αθήνα δεν επέτρεψαν την υλοποίηση της νέας γραμμής στο Ποντιακό Ζήτημα. Στις 14 Νοεμβρίου 1920 ο Βενιζέλος έχασε τις εκλογές. Αργότερα, η βενιζελική πλευρά υποστήριξε ότι εάν στις εκλογές δεν κέρδιζε η φιλομοναρχική παράταξη, οι σύμμαχοι της Αντάντ θα είχαν «…καλύψει την απελευθέρωση του Πόντου από την Μεραρχία Δ. Καθενιώτη.» Με τα τις εκλογές του Νοεμβρίου του ’20, οι φιλομοναρχικοί ακολούθησαν μια αντιπαραγωγική πολιτική, με την οποία διέρηξαν τις σχέσεις με το συμμαχικό μέτωπο, μετέτρεψαν το κεμαλικό κίνημα σε συνομιλητή των μεγάλων δυνάμεων, υπονόμευσαν τα κινήματα των Ελλήνων της Ανατολής, εγκατέλειψαν τελείως το Ποντιακό Ζήτημα  και εν τέλει αποφάσισαν τον Ιούλιο τυου 1922 να εγκαταλείψουν τη Μικρά Ασία -χωρίς να βρουν την κατάλληλη ευκαιρία να το πράξουν- απαγορεύοντας παράλληλα την αποχώρηση των χριστιανικών πληθυσμών απ’ αυτήν. Με νόμο που έφερε τις υπογαφες των Κωσταντίνου, Γούναρη και Ρούφου απαγόρευασαν και νομοθετικά των έξοδο. Παρέδιδαν έτσι τους Έλληνες και τους Αρμένιους της Μικρά Ασίας στα τουρκικά εθνικιστικά σταρτεύματα του Κεμάλ. Την πολιτική αυτή θα την ακολουθήσουν και μετά τη συντριβή του ελληνικού στρατού τον Αύγουστο του ’22, όταν ο Γούναρης θα διατάξει τον Έλληνα αρμοστή Σμύρνης Αρ. Στεργιάδη να μην επιτρέψει την αναχώρηση του ελληνικού πληθυσμού και «δημιουργηθεί προσφυγικό πρόβλημα στην Ελλάδα». Ουσιαστικά η ελληνική μοναρχική κυβέρνηση παρέδωσε τους ελληνικούς πληθυσμούς στον Κεμάλ και είναι συνυπεύθυνη του Ολοκαυτώματος της Σμύρνης.

dsc04654.JPG (Οι φιλομοναρχικοί γιόρτασαν ως «απόλυτη νίκη» την επικράτησή τους στις εκλογές)

Δυστυχώς η συνέχεια ήταν ακόμα πιο τραγική. Οι Πόντιοι συνέχισαν να ζητούν από τη νέα ελληνική κυβέρνηση -η οποία εκφραζόταν από το σύνθημα «Μικρά πλην έντιμος Ελλάς»- την υποστήριξη του αιτήματός τους για δημιουργία Ποντιακού Κράτους και την ένωσή του με την Ελλάδα. Σε έκθεση που υπεβλήθη στον Δ. Ράλλη, πρόεδρο της νέας κυβέρνησης και υπουργό Εξωτερικών, διατυπώνεται το αίτημα ως εξής: «Ο Πόντος, ον δικαιούται ο Ελληνισμός να διεκδικήση ως χώρα εξ ίσου με την Ιωνίαν ελληνικήν, εκτείνεται από των συνόρων της Γεωργίας μέχρι του Αγιαναζίκ, δυτικά της Σινώπης…» Όμως, οι βασιλικοί διάδοχοι του Βενιζέλου δεν είχαν καμιά άποψη για τον Πόντο και αγνόησαν ολοκληρωτικά τις ποντιακές προτάσεις. Με την ανόητη πολιτική τους να αποστείλουν στις παραλίες του δυτικού Πόντου ελληνικά πλοία για να βομβαρδίσουν κάποιες ασήμαντες στρατιωτικές αποθήκες των κεμαλικών, υποκίνησαν ουσιαστικά τον Κεμάλ Ατατούρκ να ξεκινήσει το δεύτερο μεγάλο κύμα εκτοπίσεων και γενοκτονίας κατά του εναπομείναντος ελληνικού πληθυσμού, φοβούμενος ότι η Ελλάδα προτίθεται να αποβιβάσει στρατό στον Πόντο.

Οι εκλογές του ’20, η εκτίμηση Καζαντζάκη και η άποψη Βενιζέλου

Ένα από τα τραγικά λάθη του Βενιζέλου ήταν η προκήρυξη εκλογών εν μέσω πολέμου. Στις 14 Νοεμβρίου 1920 στην κυβέρνηση ανέβηκε η αντιβενιζελική  φιλοβασιλική παράταξη με τις φήφους των Τούρκων της Μακεδονίας και των άλλων εθνικών μειονοτήτων. Η συμπαγής ψήφος των Τούρκων, των Εβραίων, των βουλγαροφρόνων κ.ά έδωσαν τη νίκη στους αντιβενιζελικούς, οι οποίοι πολιτεύτηκαν με αντιπολεμικά συνθήματα, συγκροτώντας μια ανίερη συμμαχία με τους Ελλαδικούς κομμουνιστές. Η τεράστια ευθύνη του Βενιζέλου ήταν ότι παραγνώρισε την αναγκαία προϋπόθεση για την εθνική ολοκλήρωση: Τον έστω και με τη βία εξαναγκασμό της Παλαιάς Ελλάδας να πάρει μέρος στην προσπάθεια και να καταβάλει τις απαιτούμενες θυσίες. Όπως γράφει ο Γ. Βεντήρης: «Διότι η πλειοψηφία του λαού της Παλαιάς Ελλάδας, συστηματικώς εξαπατηθείσα, παραγνώριζε κατά βάση την πραγματικότητα… Δύο το πολύ εκατομμύρια προσώπων του παλαιού κράτους έκριναν την τύχη έξη εκατομμυρίων Ελλήνων των Νέων Χωρών και του αλύτρωτου Γένους.«

dsc04653.JPG (Ο Βενιζέλος αναχωρεί από την  Ελλάδα μετά τις εκλογές του ’20)

Στα μεγάλα ιστορικά αινίγματα εντάσσονται τα κίνητρα του Βενιζέλου για προκήρυξη εκλογών. Οι οπαδοί του υποστηρίζουν ότι πίστευε πως θα κερδίσει, ως επιβράβευση για τις μεγάλες επιτυχίες που κατάφερε στο διπλωματικό τομέα. Οι αντίπαλοί του ισχυρίζονται ότι ήταν μια συνειδητή απόφαση για εύσχημη αποχώρηση από την πολιτική σκηνή, ώστε να απεκδυθεί από κάθε ευθύνη πιθανής κακής εξέλιξης στο μικρασιατικό. Πάντως ο Νίκος Καζαντζάκης, συνεργάτης του Βενιζέλου, σε επιστολή του το Δεκέμβριο του 1921, υποστηρίζει ευθέως ότι έκανε τις εκλογές γνωρίζοντας ότι θα τις χάσει. Γράφει: “…άνθρωπος που μ’ επανάσταση κατάλαβε την αρχή και δικτατορικώς κυβέρνησε τόσα χρόνια Πώς και Γιατί; θυμήθηκε το σύνταγμα και ενέργησε εκλογές αφού τόξερε πως θα χάσει…. ή μη και δεν τόξερε; …. αμ τότε ίντα διάολο υπεράνθρωπος έτονε…. να μη γνωρίζει τα γύρω του!….” (Αρχείο Κώστα Τριαρίδη).

0002kazantzakis.jpg

 (Από την επιστολή Καζαντζάκη)

Βέβαια να λάβουμε υπ’ όψιν ότι εκείνη την εποχή ο Καζαντζάκης είχε  υιοθετήσει φιλομπλσεβικικές απόψεις που τον έκαναν ιδιατέρως κριτικό προς την πολιτική Βενιζέλου.  Η εκτίμηση του Καζαντζάκη ισχυροποιείται με τη στάση Πόντιου Πιλάτου που κράτησε ο Βενιζέλος απέναντι στη Μικρασιατική Άμυνα, η οποία τον κάλεσε να μπει επικεφαλής ενός κινήματος σωτηρίας του μικρασιατικού ελληνισμού, τη στιγμή που είχε γίνει αντιληπτό ότι η φιλομοναρχική κυβέρνηση αναζητούσε τον τρόπο απαγκίστρωσης από τη Μικρά Ασία. Δεν αποδέχτηκε τον προτεινόμενο ρόλο και απόφυγε να συμβουλεύσει τους Μικρασιάτες για το σκόπιμο της ένοπλης αντιμετώπισης στην περίπτωση επαναφοράς του τουρκικού καθεστώτος στη Σμύρνη.

1922.jpg (Οι κεμαλικοί συνέλαβαν στη Σμύρνη όλους τους άνδρες από 14 έως 70 ετών και τους απέστειλαν στα ενδότερα. Ελάχιστοι επέζησαν)

Ο ίδιος ο Βενιζέλος σε επιστολή του προς τον Βεντήρη έδινε την εξής εξήγηση για την προκήρυξη των εκλογών του Νοεμβρίου του ‘20: «Όταν υπέγραψα τη Συνθήκη των Σεβρών, έκρινα ότι δεν είχα πλέον καμιά δικαιολογία να αναβάλλω περαιτέρω τις εκλογές.. Είχα ανάγκη της εμπιστοσύνης του (σ.τ.σ. του λαού) πριν προβώ στην περαιτέρω δράση την οποία απήτει η επιβολή της Συνθήκης…»

Η Ανατολική Θράκη

Ως αποτέλεσμα της ήττας στο μικρασιατικό μέτωπο ξέσπασε το Σεπτέμβριο του 1922 η επανάσταση του Στρατού και του στόλου εναντίον της κυβέρνησης Γούναρη με επικεφαλής το συνταγματάρχη Ν. Πλαστήρα. Η ανατροπή της βασιλικής κυβέρνησης και η παρουσία ισχυρού ελληνικού στρατού στην Ανατολική Θράκη δημιούργησε ελπίδες ότι η καταστροφή δεν θα ήταν πλήρης.  Οι μεγάλες δυνάμεις είχαν αποφασίσει την παράδοσή της στους κεμαλικούς. Ο Ελ. Βενιζέλος, τον οποίο οι επαναστάτες κάλεσαν να αναλάβει τη διακυβέρνηση είχε ήδη αποδεχτεί την άποψη της Αντάντ για την Ανατολική Θράκη. Έτσι, συνέδεσε την επιστροφή του στην κυβέρνηση με την αποδοχή της γαλλοβρετανικής άποψης από τους επαναστάτες. Στο τηλεγράφημα προς τους επαναστάτες έγραφε: «Η απώλεια της Ανατολικής Θράκης ήταν καταστροφή ανεπανόρθωτος… εφόσον αι Δυνάμεις απεφάσισαν την απόδοσίν της εις την Τουρκία. Η κυβέρνηση είναι ανάγκη τάχιστα να χαράξη την πολιτικήν της. Εάν η πολιτική αύτη περιλαμβάνη την απόφασιν να κρατήσωμεν την Θράκην και εναντίον της γνώμης των πρώην συμμάχων μας, αι θερμαί μου ευχαί θα συνοδεύουν τον αγώνα τούτον του Έθνους, αλλά ευρίσκομαι εν τοιαύτη περιπτώσει εις την θλιβεράν ανάγκην να αρνηθώ την αποδοχήν της τιμητικής εντολής όπως αντιπροσωπεύσω την χώραν εις το εξωτερικόν.»

dsc04557_.jpg (Η διατήρηση της Ανατολικής Θράκης, φαινόταν ως η ύστατη λύση, πριν την απόφαση Βενιζέλου για παραχώρησή της στους κεμαλικούς)

Έτσι έγινε αποδεκτή η συμφωνία των Μουδανιών και τα μεσάνυχτα της 1ης/14ης Οκτωβρίου 1922 ο ελληνικός στρατός άρχισε να αποχωρεί από την Ανατολική Θράκη, ακολουθούμενος από 300.000 νέους πρόσφυγες. Η Ελλάδα δεν έκανε ούτε το ελάχιστο για να διατηρήσει τον έλεγχό της σ’ αυτή την βασική περιοχή του ελληνισμού, ενώ είναι βέβαιο ότι ούτε τα κεμαλικά στρατεύματα μπορούσαν να διασχίσουν τον Ελλήσποντο και τα Δαρδανέλλια, ούτε η Αντάντ να υποχρεώσει στρατιωτικά την Ελλάδα να αποχωρήσει. Ο Ελ. Βενιζέλος, ο επαναστάτης του Θέρισου, με περισσή ευκολία εγκατέλειψε μια από τις σημαντικότερες ιστορικές εστίες των Ελλήνων. Η παράδοση της Ανατολικής Θράκης, μαζί και των νησιών Ίμβρου και Τενέδου, αποτελεί μια από τις πλέον λευκές σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας.

Η Λoζάνη

Ο Βενιζέλος έχει ήδη μετατραπεί σε ένα κλασικό Παλαιοελλαδίτη πολιτικό. Τίποτα πια δεν θύμιζε το Βενιζέλο της κρητικής επανάστασης. Το μόνο του μέλημα ήταν τα κρατικά συμφέροντα -και τα στενά τοπικιστικά της εκλογικής του πελατείας- όπως αυτός τα ερμηνεύει, ανεξαρτήτως αν γι’ αυτό πρέπει να θυσιαστούν ελληνικοί πληθυσμοί. Δεν κατέβαλε την παραμικρή πολιτική και στρατιωτική προσπάθεια μερικής επανόρθωσης της ήττας, και δεν εκμεταλλεύτηκε τη στιγμή που οι μαξιμαλιστικές θέσεις των Τούρκων εκπροσώπων στη Λοζάνη απειλούσαν να τινάξουν, κυριολεκτικά, στον αέρα τη σύνοδο. Τη στιγμή εκείνη, η Ελλάδα, απαλλαγμένη από τις συμμαχικές υποχρεώσεις -έχοντας ως δεδομένο ότι το μπλοκ εξουσίας στην Τουρκία είχε διασπαστεί και οι διάφορες ομάδες είχαν αποδυθεί σε αιματηρό αγώνα επικράτησης, καθώς και ότι υπήρχε αυξανόμενη ένταση με τους Κούρδους- είχε άριστο πεδίο για να επιχειρήσει την επανακατάληψη της Ανατολικής Θράκης και της Κωνσταντινούπολης. Δεν υπήρχαν πλέον συμμαχικά στρατεύματα να εμποδίζουν, για δικούς τους κατανοητούς λόγους, την κατάληψη της Πόλης, που ήταν παράλληλα και έδρα του Χαλιφάτου, δηλαδή ολόκληρου του ισλαμικού κόσμου. Και στρατιωτικά, τότε, ο ελληνικός στρατός υπερτερούσε στο ευρωπαϊκό έδαφος, όπου θα μπορούσε να δοθεί η τελική μάχη. Όμως η μάχη αυτή δεν θα δοθεί ποτέ.

dsc04651.JPG (Ο Βενιζέλος με παλιούς του συνεργάτες)

Ο Ελ. Βενιζέλος, αγνοώντας πλήρως τους πρόσφυγες και τις οργανώσεις τους υπέγραψε το 1923 στη Λoζάνη την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών και περιουσιών -«μετανάστευση» ονομάσθηκε στα επίσημα κείμενα- και στη συνέχεια αποδύθηκε σε μια προσπάθεια μειωμένης αποζημίωσης των προσφύγων. Επιπλέον αποδέχτηκε μια ιδέα δυτικών διαμεσολαβητών για παραμονή στην Ελλάδα των μουσουλμάνων της Δυτικής Θράκης, ως αντίβαρο-εγγύηση στην παραμονή Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη, Ίμβρο και Τένεδο. Η συγκεκριμένη αυτή πρόταση αυτή ήταν αντικειμενικά δυνάμει καταστροφική, γιατί οι αλυτρωτικές επιδιώξεις της Τουρκίας επί της Δυτικής Θράκης ήταν καταγεγραμμένες προ της υπογραφής της Συνθήκης. Θα μπορούσε να διατηρήσει ως αντίβαρο τους μουσουλμάνους στην Κρήτη, που ήταν έτσι και αλλοιώς ελληνόφωνοι και ελληνογενείς, είτε στην Ήπειρο, είτε τους ελληνόφωνους Βαλαάδες στη Δυτική Μακεδονία. Επί πλέον, αφού υπέγραψε τη συγκεκριμένη Συνθήκη, εκτόπισε τους αντικεμαλικούς μουσουλμάνους από τη Δυτική Θράκη και παρέδωσε στην Τουρκία τους πολυεθνοτικούς μουσουλμανικούς πληθυσμούς. Η παράδοση των μουσουλμάνων της Ελλάδας στον τουρκικό εθνικισμό θα ολοκληρωθεί μερικές δεκαετίες αργότερα από τη χούντα των Απριλιανών πραξικοπηματιών. Επίσης, ο Ελ. Βενιζέλος αναίτια ενέδωσε στην πίεση της φασιστικής Ιταλίας για εξαίρεση των περίπου 25.000 αλβανόφωνων μουσουλμάνων Τσάμηδων από την ελληνική Ήπειρο. Το αποτέλεσμα για τα ελληνικά συμφέροντα είναι γνωστό. Οι Τσάμηδες θα συνεργαστούν δύο δεκαετίες αργότερα με τους Γερμανούς και Ιταλούς κατακτητές και θα εκδιωχθούν μετά τον πόλεμο ομαδικά και χωρίς διάκριση από τις αντάρτικες ομάδες του Ζέρβα. Η σύγχρονη Ελλάδα κληρονόμησε σήμερα στις ελληνοαλβανικές σχέσεις το υπαρκτό αυτό πρόβλημα, χωρίς να υπάρχει κανείς προφανής λόγος, εφόσον με βάση τη Συνθήκη Ανταλλαγής των πληθυσμών οι Τσάμηδες θα έπρεπε να απελαθούν στην Τουρκία.

Ένα πρόβλημα που δημιουργήθηκε επίσης από τον τρόπο υπογραφής της Συνθήκης και τονίζει την επιπολαιότητα της ελληνικής πλευράς, ήταν το γεγονός ότι δεν τέθηκε αίτημα να υπάρξει ειδική πρόνοια με την οποία θα αναγνωριζόταν με απόλυτη σαφήνεια η κυριαρχία της Ελλάδας σε όλα τα νησιά και τις βραχονησίδες του Αιγαίου, που βρίσκονταν σε απόσταση πέραν των τριών μιλίων από τις τουρκικές ακτές. Στην απουσία αυτής της σαφούς πρόνοιας της Συνθήκης και της δυνατότητας υποκειμενικών ερμηνειών, βασίζεται σήμερα η Τουρκία για να   εγείρει θέμα «γκρίζων ζωνών» στο Αιγαίο.Παρότι η αποκατάσταση τόσο μεγάλου αριθμού προσφύγων αποτελεί επίτευγμα των κυβερνήσεων εκείνης της εποχής και της Κοινωνίας των Εθνών, που επόπτευσε και υλοποίησε το πρόγραμμα αποκατάστασης, εν τούτοις υπάρχουν στοιχεία, τα οποία είναι συγκλονιστικά όσον αφορά την ένταξη των προσφύγων. Καταρχάς ένας πολύ μεγάλος αριθμός προσφύγων θα χάσει τη ζωή του από τις κακουχίες στον ελλαδικό χώρο. Από την άλλη, η «ανταλλάξιμη περιουσία», που θα έπρεπε -με βάση τη διεθνή Συνθήκη της Ανταλλαγής των  πληθυσμών- να μοιραστεί εξ ολοκλήρου στους πρόσφυγες, αποτέλεσε -έως και σήμερα- σημείο της μεγαλύτερης οικονομικής κατάχρησης στη μετά το ’22 Ελλάδα. Για παράδειγμα, ο Ελ. Βενιζέλος, όσον αφορά την αποκατάσταση των προσφύγων, αποδείχτηκε εξαιρετικά τοπικιστής. Τη στιγμή που αντιστοιχούσαν τέσσερεις πρόσφυγες σε ένα ανταλλάξιμο μουσουλμάνο, στην εκλογική του περιφέρεια εγκατέστησε πολύ λιγότερους πρόσφυγες από τους μουσουλμάνους που είχαν απελαθεί στην Τουρκία. Ο λόγος ήταν προφανής: Οι περιουσίες των μουσουλμάνων που δικαιωματικά θα έπρεπε να μοιραστούν στους πολλαπλάσιους πρόσφυγες, καταπατήθηκαν από την εκλογική του πελατεία.

Το «Ιδιώνυμο»

Η κορυφαία πολιτική πράξη που θα χαρακτηρίσει τον Βενιζέλο ως «αντιδραστικό και αντικομμουνιστή» θα είναι η θέσπιση του «ιδιώνυμου» κατά των πολιτικών του αντιπάλων, κυρίως κατά των κομμουνιστών και των προσφύγων, που αντιδρούσαν στο ξεπούλημα των συμφερόντων τους προς όφελος της ελληνοτουρκικής προσέγγισης. Ο Κ. Φουντόπουλος γράφει: «H ξαφνική άφιξη εκατοντάδων χιλιάδων εξαθλιωμένων προσφύγων προκάλεσε ανησυχία στην κρατική εξουσία, η οποία φοβήθηκε τη ριζοσπαστικοποίηση αυτού του πληθυσμού εξαιτίας των κακών συνθηκών διαβίωσής του. H διάψευση των οραμάτων της Μεγάλης Ιδέας έστρεψε την κυρίαρχη ρητορεία στην υπεράσπιση της εσωτερικής τάξης από τους εσωτερικούς εχθρούς. H απεργία δεν αναγνωριζόταν ως μέσο προβολής πολιτικών αιτημάτων, η διαδήλωση θεωρούνταν διασάλευση της κοινωνικής γαλήνης, ο συνδικαλισμός μετατράπηκε σε «ιδιώνυμο» (ειδικό) αδίκημα με απόφαση της νέας κυβέρνησης Βενιζέλου το 1929 (N. 4229). Εξι στους δέκα καταδικασθέντες την περίοδο 1927-1937 για εγκλήματα κατά της ασφάλειας του κράτους ανήκαν στην εργατική τάξη. Επίσης με την επίκληση του «ιδιωνύμου» διαλύθηκαν οι περισσότερες εργατικές οργανώσεις προς τα τέλη του έτους 1930. Ειρωνικά, οι προθέσεις εκσυγχρονισμού της χώρας, αν υπήρξαν ποτέ, δυναμιτίστηκαν από τον ίδιο τον εμπνευστή τους.»

1933.jpg (Το σπίτι αυτό στο Σαρακήνικο της Γαύδου χτίστηκε από την «κολεχτίβα» των πολιτικών εξορίστων το 1933. Μεταξύ τους ήταν και ο Θανάσης Κλάρας, που αργότερα θα γίνει γνωστός ως Βελουχιώτης)

Η Νάση Μπαλτά έγραψε: «Με το «Ιδιώνυμο» θεσπίζεται η ποινή της δικαστικής εκτόπισης. Το νομοσχέδιο «περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών» κατατέθηκε στη Βουλή λίγο καιρό μετά την επάνοδο του Βενιζέλου (Δεκ., 1928), ψηφίσθηκε και τέθηκε σε ισχύ στις 25 Ιουλίου 1929, ίσχυσε δε έως την έκδοση από τη μεταξική δικτατορία του αναγκ. νόμου 117 του 1936. Η πλειοψηφία όσων διώχθηκαν βάσει του Ιδιωνύμου δεν κατηγορήθηκαν για συγκεκριμένες πράξεις, αλλά για την ιδεολογία τους και τη συμμετοχή τους σε συνδικαλιστικές οργανώσεις, κινητοποιήσεις κ.λπ. Eτσι θεσμοθετείται οριστικά το έγκλημα γνώμης. Το μέτρο της προληπτικής διοικητικής εκτόπισης επανέρχεται με το νόμο 5174 τον Ιούλιο του 1931. Με τους νόμους αυτούς η κυβέρνηση Βενιζέλου απαντά στην επιδεινούμενη κοινωνική κρίση, περιορίζοντας τις ελευθερίες των πολιτών και θεσμοθετώντας τον αντικομμουνισμό του Μεσοπολέμου. Αλληλέγγυοι βενιζελικοί και αντιβενιζελικοί εφευρίσκουν τον «εσωτερικό εχθρό» και επισείουν τον «κομμουνιστικό κίνδυνο» χτίζοντας το νέο συνεκτικό πολιτικό μύθο της ελληνικής κοινωνίας πάνω στα συντρίμμια της Μεγάλης Ιδέας.

1928.jpg (Ομάδα εξορίστων στην Ίο. Μέχρι το ’28 είχαν εκτοπιστεί 481 στελέχη της Αριστεράς)

Ως το 1937 υπολογίζεται ότι έγιναν περίπου 3.000 καταδίκες με βάση το Ιδιώνυμο. Ο αριθμός των εκτοπίσεων αυξήθηκε σημαντικά όχι μόνο λόγω της έντασης των διώξεων αλλά και διότι, βάσει του Ιδιωνύμου, κάθε καταδικαζόμενος μετά την έκτιση της ποινής φυλάκισης εκτοπιζόταν για όσο διάστημα όριζε η απόφαση. Eτσι πολλοί αριστεροί αρχίζουν να πηγαινοέρχονται από τις φυλακές στις εξορίες.

Η Συμφωνία του ’30 και η πολιτική της «Μεγάλης Σιωπής»

Αργότερα, με μεσολαβητή τον Ιταλό δικτάτορα Μουσολίνι, ο Βενιζέλος θα υπογράψει το 1930 την «Ελληνοτουρκική συνθήκη φιλίας, ουδετερότητος και διαιτησίας» παρά την έντονη αντίδραση των προσφύγων, τους οποίους απείλησε με διώξεις, με το γνωστό Ιδιώνυμο. Δηλαδή, με την κατηγορία του εχθρού του κράτους. Το Ιδιώνυμο είχε ψηφιστεί για να κατασταλεί η ανάπτυξη του κομμουνιστικού κινήματος.  Η ελληνική πλευρά οδηγήθηκε στην υπογραφή της Συνθήκης επειδή είχε γίνει αποδεκτή η πρόθεση της φασιστικής Ιταλίας να δημιουργηθεί ένας άξονας Ρώμης-Αθήνας-Άγκυρας και ένα σύστημα τριμερούς συνεργασίας και θα είχε ως βάση ένα σύνολο διμερών συμφωνιών. Αποτέλεσμα αυτού του συγκεκριμένου πολιτικού οράματος υπήρξε η ελληνοτουρκική Συμφωνία της Άγκυρας του 1930, με την οποία αντιμετωπίζονταν όλες οι εκκρεμότητες μεταξύ των δύο χωρών και παραχωρούνταν οριστικά οι περιουσίες των προσφύγων στο νέο τουρκικό κράτος. Μέχρι τότε -όσον αφορά το διεθνές δίκαιο- οι περιουσίες των «ανταλλαχθέντων» παρέμεναν υπό την ιδιοκτησία των ιδιοκτητών τους, μόνο που τα δύο κράτη είχαν αποφασίσει να είναι διαχειριστές των περιουσιών αυτών.

Η συμφωνία του ‘30, μαζί με την υποβολή πρότασης του πρωθυπουργού της Ελλάδας Ελ. Βενιζέλου προς την Επιτροπή του Νόμπελ για την βράβευση του Μουσταφά Κεμάλ Πασά -που είχε ήδη λάβει το προσωνύμιο Ατατούρκ (Πατέρας των Τούρκων)- με το Νόμπελ Ειρήνης, εγκαινίασαν μια νέα εποχή. Ενδιαφέρον παρουσιάζει το κείμενο που στάλθηκε στην Επιτροπή, στο οποίο ο Κεμάλ χαρακτηριζόταν ως: «πραγματικός στυλοβάτης της ειρήνης». Εφεξής, ο φιλοκεμαλισμός θα ήταν το κοινό συναίσθημα που θα μοιραζόταν οι άνθρωποι της συμπολίτευσης και της εκάστοτε αντιπολίτευσης, συμπεριλαμβανομένης και της πλέον ακραίας εκδοχής της. Από το σημείο εκείνο και πέρα, οι πρόσφυγες, φιλοβενιζελικοί στην πλειονότητά τους, θα πορεύονται μόνοι τους σ’ έναν άξενο τόπο.

1924.jpg (Από αριστερά: Ελ. Βενιζέλος, Χ. Μοργκεντάου και Α. Δοξιάδης με ορφανά προσφυγόπουλα από τη Μικρά Ασία το Φλεβάρη του ’24 στο Ζάππειο)

Ας θυμηθούμε το γεγονός ότι η φιλομοναρχική παράταξη εξέφραζε πραγματικό μίσος κατά των προσφύγων. Ιδιαιτέρως αποκαλυπτικά είναι τα αντιπροσφυγικά κείμενα του Γεωργίου Βλάχου στην εφημερίδα «Καθημερινή». Ακόμα και τα ρεμπέτικα τραγούδια τους θα απαγορευτούν λίγα χρόνια αργότερα από τον δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά. Από την άλλη πλευρά, οι ηγέτες του κομμουνιστικού κόμματος, αντιμετώπιζαν τους πρόσφυγες μόνο ως ευπαθή κοινωνική ομάδα την οποία θα έπρεπε να προσεταιριστούν πολιτικά. Όμως η ιστορία αυτής της ομάδας ήταν απαγορευμένη, εφόσον η επίσημη θέση του κόμματος υποστήριζε ότι οι Έλληνες διέπραξαν ιμπεριαλισμό με τη Μικρασιατική Εκστρατεία και ότι οι Τούρκοι εθνικιστές ήταν λαϊκοί επαναστάτες.Οι μεγάλοι χαμένοι της ελληνοτουρκικής προσέγγισης ήταν οι πρόσφυγες. Οι περιουσίες τους ισοψηφίστηκαν, παρότι δεκαπλάσιας αξίας, με αυτές των μουσουλμάνων που ανταλλάχθηκαν. Με τον τρόπο αυτό το ελληνικό κράτος πλήρωσε τις πολεμικές αποζημιώσεις προς την Τουρκία.

Oι Πόντιοι της ΕΣΣΔ

Η αντιπροσφυγική συμπεριφορά του Βενιζέλου συνεχίστηκε με την απαγόρευση καθόδου στην Ελλάδα, το 1930, των προσφύγων με ελληνική υπηκοότητα από το μικρασιατικό Πόντο, που είχαν καταφύγει στη Σοβιετική Ένωση και υπόκειντο των διατάξεων της συνθήκης της Λοζάνης. Με πρόσχημα την αδυναμία της Ελλάδας να υποδεχτεί νέους πρόσφυγες και την υπόθεση ότι οι πρόσφυγες αυτοί εμφορούνταν από κομμουνιστικές ιδέες, ο Βενιζέλος απαγόρευσε την ελληνική πρεσβεία της Μόσχας να εκδίδει για τους πρόσφυγες άδειες καθόδου (βίζες) στην Ελλάδα. Η πράξη αυτή επί της ουσίας συνιστούσε παραβίαση της συνθήκης της Λοζάνης για τους πρόσφυγες, τις περιουσίες των οποίων είχε παραχωρήσει στο τουρκικό κράτος έναντι των μουσουλμανικών ανταλλάξιμων περιουσιών. Από τις  μουσουλμανικές ανταλλάξιμες περιουσίες ουδόλως ωφελήθηκαν οι πρόσφυγες που είχαν εγκλωβιστεί στη Σοβιετική Ένωση.

prosfygikes-sinikies-stin-athina-kms.jpg (προσφυγικές συνοικίες στην Αθήνα. Διατηρήθηκαν έτσι μέχρι τη δεκαετία του ’60)

Η συμπεριφορά της ελληνικής κυβέρνησης και του Ελ. Βενιζέλου καταγγέλθηκε ως αντισυνταγματική τον Ιανουάριο του 1931 από τη γενική συνέλευση του Σωματείου των εκ Ρωσίας Ελλήνων και χαρακτηρίστηκε «σκληρή, παράνομη, αντεθνική και απάνθρωπη». Ζήτησαν επίσης να αναλάβει η Ελλάδα την υποστήριξη των δικαιωμάτων των Ελλήνων της Ρωσίας και να ζητήσει αποζημιώσεις για τις τεράστιες ελληνικές περιουσίες που βρίσκονταν στη Ρωσία και είχαν δημευθεί από τους σοβιετικούς. Η άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης να ικανοποιήσει τα αιτήματα αυτά είχε τραγικές επιπτώσεις στους Έλληνες  που κατοικούσαν στη Σοβιετική Ένωση. Εμφανίστηκαν περιπτώσεις άρνησης έκδοσης διαβατηρίων από την Ελληνική Πρεσβεία ακόμα και σε πρόσφυγες που ήταν υπό εκτόπιση στη Σιβηρία ή στην Κεντρική Ασία. Η πολιτική αυτή του Βενιζέλου και των πάσης μορφής επιγόνων του εγκλώβισε στη Σοβιετική Ένωση, δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες από το μικρασιατικό Πόντο. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η ελληνική εθνότητα θρήνησε μεγάλο αριθμό  θυμάτων την περίοδο των μεγάλων σταλινικών διώξεων του 1937-1938.

Αβίαστα προκύπτει το συμπέρασμα ότι ο Ελ. Βενιζέλος έχει πολλά αμφισβητούμενα στοιχεία στην πολιτική του ιστορία, τα οποία θα έπρεπε να κάνουν περισσότερο σκεπτικό τον Έλληνα πολίτη, ειδικά όταν προτίθεται να του προσάψει τον τίτλο του «Εθνάρχη». Η εικόνα που καλλιεργείται γι’ αυτόν τα τελευταία χρόνια έχει περισσότερο τα στοιχεία της προκατασκευασμένης αγιογράφησης ενός ηγέτη -που θυμίζει αντίστοιχες προσπάθειες ολοκληρωτικών καθεστώτων- παρά της αντικειμενικής παρουσίασης όλων των πλευρών της πολιτικής που ακολούθησε. Το πρώτο θύμα της πολιτικής που στοχεύει στην αγιοποίηση του Βενιζέλου είναι το μεγαλειώδες ενωτικό κίνημα της Κρήτης, το οποίο άλλαξε το ρου της Ιστορίας και επέτρεψε την ενσωμάτωση της Βόρειας Ελλάδας και τη διεκδίκηση σημαντικών τμημάτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το Κρητικό Κίνημα -που στη δυναμική του οφείλεται ο επαναπροσδιορισμός των ελληνικών στόχων στις αρχές του 20ου αιώνα- υποβαθμίζεται και ο ρόλος του αποσιωπάται προς όφελος της προβολής ενός μόνο προσώπου.

Επίλογος

Σίγουρα ο Ελ. Βενιζέλος υπήρξε το μοιραίο πρόσωπο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η μεγάλη του προσφορά στον ελληνισμό θα ακυρωθεί, σε μεγάλο βαθμό, από ένα σύνολο ακατανόητων ενεργειών. Ενδιαφέρον έχει να σημειωθεί, ότι οι ανορθολογικές και καταστροφικές αυτές ενέργειες σημειώθηκαν μετά τη δολοφονική απόπειρα που έγινε εναντίον του στη Λυών της Γαλλίας από δύο φιλομοναρχικούς αξιωματικούς, αμέσως μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών. Πιθανότατα, η απόπειρα αυτή να τάραξε τον ψυχικό κόσμο ενός μεγαλοφυούς, όντως, πολιτικού και να τον οδήγησε στις περίπλοκες ατραπούς της ψυχικής αστάθειας. Δύσκολα θα μπορέσει ο απροκατάληπτος ιστορικός του μέλλοντος να απαντήσει με σιγουριά στα φοβερά ερωτήματα. Το βέβαιο όμως είναι, ότι εάν ο Ελ. Βενιζέλος δεν παρέδιδε ή δεν έχανε την εξουσία με τις εκλογές του ’20, δεν υπήρχε καμία πιθανότητα να χαθεί το εγχείρημα της απελευθέρωσης του ελληνισμού της Ανατολής. Η Τουρκία, ως έθνος-κράτος θα είχε περιοριστεί στο χώρο της Ανατολίας, όπου κατοικούσαν συμπαγείς μουσουλμανικές μάζες και θα ακολουθούσε το φυσιολογικό δρόμο, όπως και τα υπόλοιπα τριτοκοσμικά κράτη που προέκυψαν από τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

prosfuges-se-skines-kms.jpg (Πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής)

Η ελληνική ήττα, εκτός από την παρά φύσει επίλυση του Ανατολικού Ζητήματος, δικαίωσε την πολιτική γενοκτονίας των χριστιανικών πληθυσμών που είχαν αποφασίσει από το 1911 οι νεότουρκοι εθνικιστές και υλοποίησαν συστηματικά. Επί πλέον, επέτρεψε να μετασχηματιστεί ολόκληρος ο πολυεθνικός μουσουλμανικός χώρος σε αμιγώς τουρκικό, κάτι που ποτέ στην ιστορία δεν είχε υπάρξει. Το 1919-1922 ήταν η ελληνική Reconquista, η απελευθέρωση  δηλαδή των ελληνικών τόπων που είχαν βίαια καταληφθεί από το τουρκικό ισλάμ. Η σημασία αυτής της ελληνικής Reconquista, προβάλλει ανάγλυφα από τις εκτιμήσεις μιας μεγάλης διανοούμενης, και επαναστάτριας παράλληλα, της  Ρόζα Λούξεμπουργκ, η οποία στο έργο της «Οι αγώνες στη Τουρκία και η σοσιαλδημοκρατία» έγραφε: «Η Τουρκία δεν μπορεί να αναγεννηθεί σαν σύνολο γιατί αποτελείται από διαφορετικές χώρες. Κανένα υλικό συμφέρον, καμιά κοινή εξέλιξη που θα μπορούσε να τις συνδέσει δεν είχε δημιουργηθεί! Αντίθετα, η καταπίεση και η αθλιότητα της κοινής υπαγωγής στο τουρκικό κράτος γίνονται όλο και μεγαλύτερες! Έτσι δημιουργήθηκε μια φυσική τάση των διαφόρων εθνοτήτων να αποσπασθούν από το σύνολο και να αναζητήσουν μέσα από μια αυτόνομη ύπαρξη το δρόμο για μια καλύτερη κοινωνική εξέλιξη. Η κρίση της Ιστορίας για την Τουρκία είχε πια βγει: βάδιζε προς την διάλυση.» Και καλούσε τους επαναστάτες της Ευρώπης να βοηθήσουν τα χριστιανικά κινήματα: «Για όσον καιρό μια χώρα μένει κάτω απ’ την τουρκική κυριαρχία δεν μπορεί να γίνεται λόγος για εξέλιξη σ’ αυτήν… Η σημερινή μας θέση στο Ανατολικό Ζήτημα είναι να αποδεχτούμε τη διαδικασία διάλυσης της Τουρκίας σαν μια υπαρκτή πραγματικότητα και να μην κάνουμε σκέψη ότι θα μπορούσε ή θα έπρεπε να κανείς να τη σταματήσει και να εκδηλώσουμε στους αγώνες για αυτοδιάθεση των χριστιανικών εθνών την απεριόριστη συμπαράστασή μας.»

Ο λόγος που η πρώτη αυτή προσέγγιση του φαινομένου «Βενιζέλος» τελειώνει με τις απόψεις της Λούξεμπουργκ είναι η συνειδητοποίηση της μεγάλης ιστορικής ύβρεως που διεπράχθη στην καθ’ ημάς Ανατολή εξαιτίας των ελληνικών λαθών και παραλείψεων, όπως και η θλιβερή διαπίστωση ότι οι Ελλαδικοί θαυμαστές της Λούξεμπουργκ έπραξαν ακριβώς το αντίθετο κατά τα κρίσιμα χρόνια ’19-’22. Και η πικρή, εν τέλει, διαπίστωση, ότι η αλλοτρίωση και η παραπλάνηση αποτελούν βασικό στοιχείο της σύγχρονης αντίληψης της Ιστορίας αλλά και του ευρύτερου κόσμου που μας περιβάλλει.

Bλάσης Aγτζίδης

———————————————————————————-

Για την καλύτερη κατανόηση των παραμέτρων εκείνης της εποχής και της πολιτικής Βενιζέλου δείτε επίσης:

-Για το βιβλίο του Σβολόπουλου…

-Δίκη των Εξ:  Κάθαρση σε Τραγωδία

-Ιδεολογικές αγκυλώσεις και η «δίκη των έξι»

-Πρόσφυγες του ’22 στη «μητέρα-πατρίδα»

-Κράτος και πρόσφυγες του ‘22…

———————————————————————————–

ΔΙΚΑ  ΜΑΣ (Π&Α)  ΣΧΟΛΙΑ :

Χρυσόστομος Σμύρνης προς Βενιζέλο

Λίγο πριν την είσοδο των τουρκικών στρατευμάτων στη Σμύρνη, ο μητροπολίτης Χρυσόστομος -που λίγες μέρες αργότερα θα παραδοθεί από τους κεμαλικούς στον όχλο και θα κατακρεουργηθεί-  γράφει την τελευταία του επιστολή προς τον Ελευθέριο Βενιζέλο:

hrisostomos-smirnis.jpg «…Ο ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το ελληνικό κράτος  αλλά και σύμπαν το ελληνικό έθνος, καταβαίνει πλέον εις τον Αδην, από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάσει και να το σώση. Της αφαντάστου ταύτης καταστροφής βεβαίως αίτιοι είναι οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί, πλην και υμείς φέρετε μέγιστον της ευθύνης βάρος…»

—————————————————————————————

Επιστολή Ελ. Βενιζέλου στο Ινστιτούτο Νόμπελ (Νορβηγία)

Αθήνα, 12 Ιανουαρίου 1934

Κύριε Πρόεδρε,

Για περίπου επτά αιώνες ολόκληρη η Μέση Ανατολή και
μεγάλο τμήμα της Κεντρικής Ευρώπης αποτέλεσαν θέατρο
αιματηρών πολέμων. Κύρια αιτία γι αυτούς ήταν η Οθωμανική
Αυτοκρατορία και το απολυταρχικό καθεστώς των Σουλτάνων.

Η υποδούλωση χριστιανικών λαών, οι θρησκευτικοί πόλεμοι του
Σταυρού εναντίον της Ημισελήνου που μοιραία επακολούθησαν
και οι διαδοχικές εξεγέρσεις όλων αυτών των λαών που προσέβλεπαν
στην απελευθέρωσή τους δημιουργούσαν μια κατάσταση πραγμάτων
που θα παρέμενε μόνιμη πηγή κινδύνων όσο η Οθωμανική
Αυτοκρατορία διατηρούσε τα ‘ίχνη που της είχαν αφήσει οι Σουλτάνοι.

Η εγκαθίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας το 1922, όταν το
εθνικό κίνημα του Μουσταφά Κεμάλ Πασά θριάμβευσε επί των
αντιπάλων του, έθεσε οριστικά τέλος σ’ αυτή την κατάσταση
αστάθειας και μισαλλοδοξίας.

Πράγματι, σπάνια στη ζωή ενός έθνους πραγματοποιήθηκε σε
τόσο λίγο χρόνο μια αλλαγή τόσο ριζική.

Μια παρακμάζουσα αυτοκρατορία που ζούσε υπό θεοκρατικό καθεστώς
στο οποίο οι έννοιες του δικαίου και της θρησκείας συγχέονταν
μετατράπηκε σ`ένα εθνικό και σύγχρονο κράτος, γεμάτο
ενέργεια και ζωή.

Με την ώθηση του μεγάλου μεταρρυθμιστή Μουσταφά Κεμάλ
το απολυταρχικό καθεστώς των Σουλτάνων καταλύθηκε και
το κράτος κατέστη αληθινά κοσμικό. Το έθνος ολόκληρο στράφηκε
προς την πρόοδο, με την θεμιτή φιλοδοξία να ενταχθεί στην
πρωτοπορία των πολιτισμένων λαών.

Όμως το κίνημα για την εδραίωση της ειρήνης προχώρησε
από κοινού με όλες εκείνες τις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις που
προσέδωσαν στο νέο κυρίως εθνικό κράτος της Τουρκίας τη
σημερινή του μορφή. Πράγματι η Τουρκία δεν δίστασε να
αποδεχθεί ειλικρινά την απώλεια επαρχιών όπου κατοικούσαν
άλλες εθνότητες και, ικανοποιημένη πραγματικά με τα εθνικά
και πολιτικά της σύνορα όπως καθορίστηκαν από τις Συνθήκες,
έγινε αληθινός στυλοβάτης της ειρήνης στην Εγγύς Ανατολή.

Είμαστε εμείς οι Έλληνες που αιματηροί αγώνες αιώνων μας
είχαν φέρει σε κατάσταση διαρκούς ανταγωνισμού με την Τουρκία
οι πρώτοι που είχαμε την ευκαιρία να αισθανθούμε τις συνέπειες
αυτής της βαθιάς αλλαγής στη χώρα αυτή, διάδοχο της παλιάς
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Από την επόμενη μέρα της Μικρασιατικής καταστροφής,
διαβλέποντας την δυνατότητα συνεννόησης με την αναγεννημένη
Τουρκία, που προέκυψε από τον πόλεμο ως εθνικό κράτος,
της απλώσαμε το χέρι και το δέχτηκε με ειλικρίνεια.

Από αυτήν την προσέγγιση, που μπορεί να χρησιμεύσει ως
παράδειγμα για τη δυνατότητα συνεννόησης ακόμη και μεταξύ λαών
που τους χώρισαν οι πιο σοβαρές διαφορές, όταν αυτοί διαποτιστούν
με την ειλικρινή επιθυμία για ειρήνη, προέκυψαν μόνο καλά,
τόσο για τις δύο ενδιαφερόμενες χώρες όσο και για τη διατήρηση
της ειρήνης στην Εγγύς Ανατολή.

Ο άνθρωπος στον οποίο οφείλεται αυτή η πολύτιμη συμβολή στην
ειρήνη δεν είναι άλλος από τον Πρόεδρο της Τουρκικής Δημοκρατίας
Μουσταφά Κεμάλ Πασά.

Έχω λοιπόν την τιμή ως αρχηγός της Ελληνικής Κυβέρνησης το 1930,
όταν η υπογραφή του Ελληνοτουρκικού συμφώνου σηματοδότησε μια
νέα εποχή στην πορεία της Εγγύς Ανατολής προς την ειρήνη,
να υποβάλλω την υποψηφιότητα του Μουσταφά Κεμάλ Πασά για
την διακεκριμένη τιμή του βραβείου Νόμπελ για την Ειρήνη.

Με βαθύτατη εκτίμηση

Ε.Κ.Βενιζέλος

http://www.drexelmed.edu/DepartmentsCen … fault.aspx

και εδώ:

http://nobelprize.org/nomination/peace/nomination.php?action=show&showid=2046

 

——————————————————————————————————————–


Ενδιαφέρον πάντως έχει η εμφάνιση της ενδοτικής, αν όχι και εθνοπροδοτικής κοινής άποψης δεξιών και ΚΚΕ για τα Μικρασιατικά.

Η άποψη αυτή που ζωντανεύει την κοινή αντίληψη Μεταξά-ΣΕΚΕ κινείται γύρω απ’ τον άξονα ότι δεν είχαμε καμιά δουλειά στη Μικρά Ασία.

Χαρακτηριστικά κείμενα:

Η Βενιζελική απόφαση για την αποβίβαση του Ελληνικού στρατού στην Σμύρνη
http://www.istorikathemata.com/2010/11/blog-post_24.html

Το μήνυμα της ΓΓ της ΚΕ του ΚΚΕ Αλέκας Παπαρήγα για την επέτειο των 90 χρόνων του Κομμουνιστικού Κόμματος Τουρκίας (27/11/2010)
http://www.kke.gr/anakoinoseis_grafeioy_typoy/to_mhnyma_ths_gg_ths_ke_toy_kke_alekas_paparhga_gia_thn_epeteio_ton_90_xronon_toy_kommoynistikoy_kommatos_toyrkias?morf=1&tab=1

 

 

 

Σχολιάσαμε το φαινόμενο στο άρθρο μας:

-Το ΚΚΕ, τα Μικρασιατικά και ο νόμος 815
https://pontosandaristera.wordpress.com/2010/12/13/kke-ma-815/

 

 Για την πολιτική του Βενιζέλου προς την εβραϊκή κοινότητα  κατά το Μεσοπόλεμο δες τη μελέτη «Η αντιεβραϊκή νομοθεσία του Βενιζέλου στον Μεσοπόλεμο...» της Ρένα Μόλχο [Σύγχρονα Θέματα, τεύχ. 82 (Ιούν. 2003)]

 
 
 

 

επιστροφή στην  αρχή  του κειμένου

 

συζήτηση για  τον «άλλο Βενιζέλο»

001_.jpg

Advertisements

06/06/2007 - Posted by | -Ιδεολογικά, -Πολιτική, -Nεοελληνικός ανορθολογισμός

17 Σχόλια

  1. […] ο πόνος τους ανθρώπους του ιδιώνυμου, τα κοπέλια του Βενιζέλου), να παρασχεθεί σ’ αυτά τροφοδοσία κλπ. Αλλά κατόπιν […]

    Πίνγκμπακ από -9 Μάη 1936: Θεσσαλονίκη « Πόντος και Αριστερά | 08/05/2007

  2. […] , 23 2007 6:04 | https://pontosandaristera.wordpress.com/2007/06/06/venizelos/ […]

    Πίνγκμπακ από ‘20, | 23/07/2007

  3. […]  -Ο άλλος Βενιζέλος    1.557 […]

    Πίνγκμπακ από -Ένας χρόνος Π&Α « Πόντος και Αριστερά | 25/12/2007

  4. […] θα ήθελαν να πληροφορηθούν για τον ιστορικό  ρόλο των Ελευθερίου Βενιζέλου και Μουσταφά Κεμάλ Πασά.  Μ’ ένα απλό κλικ επί των […]

    Πίνγκμπακ από -Ο Καραμανλής, ο Κουκοδήμος και ο Μουσταφά Κεμάλ « Πόντος και Αριστερά | 25/01/2008

  5. […] Ίσως έτσι να δικαιολογείται η ενθουσιώδης πρόταση του Ελευθερίου Βενιζέλου για την απονομή του βραβείου Νόμπελ Ειρήνης( στον […]

    Πίνγκμπακ από -Ο Κεμαλισμός ως Κρατική Ιδεολογία « Πόντος και Αριστερά | 20/06/2008

  6. […] να “δουν” στην πολιτική του Βενιζέλου το ότι είχε τον Πόντο αλλά και την Βόρειο Ήπειρο ως το […]

    Πίνγκμπακ από -Η γενοκτονία στη Μικρά Ασία και το δικό μας χρέος « Πόντος και Αριστερά | 12/09/2008

  7. […] και Βενιζέλος με ορφανά μικρασιατόπουλα στην […]

    Πίνγκμπακ από -Σφαγή της Σμύρνης: ΔΕΝ ΞΕΧΝΩ! « Πόντος και Αριστερά | 12/11/2008

  8. […] με τους κεμαλικούς για τη νίκη τους, καθώς και ο Ελ. Βενιζέλος, που επέτρεψε στους αντιπολεμικούς και […]

    Πίνγκμπακ από Μικρασιατική Καταστροφή: ένα έγκλημα της Δεξιάς « Πόντος και Αριστερά | 13/09/2009

  9. […] Κι άλλη μια αναφορά στην Ανατολική Θράκη από τον Βλ. Αγτζίδη στον Βενιζέλο της Ήττας : […]

    Πίνγκμπακ από -Τι έγινε στην Ανατολική Θράκη τον Οκτώβρη του ‘22 « Πόντος και Αριστερά | 03/11/2009

  10. […] αριστερή φωτογραφία η στήλη του Αναθέματος κατά του Ελ. Βενιζέλου την περίοδο των Νοεμβριανών του 1916, όταν δεκάδες […]

    Πίνγκμπακ από -Δίκη των Εξ: Οι διαμαρτυρίες του προσφυγικού ελληνισμού « Πόντος και Αριστερά | 29/12/2009

  11. […] Αττατούρκ- Βενιζέλου, το 1930 (πληροφορίες εδώ και εδώ και εδώ.. αντιφατικές […]

    Πίνγκμπακ από Σκέψεις για επίσκεψη Ερντογάν… « Tempel or Rebel? | 14/05/2010

  12. […] για όλα αυτά να έχετε δεδομένο (δεξιοί, βενιζελικοί και πολιτικοί απόγονοι του ΣΕΚΕ) […]

    Πίνγκμπακ από -Ο Αγκόπ, οι πρόσφυγες του ’22, και η αντιπροσφυγική Δεξιά « Πόντος και Αριστερά | 03/09/2010

  13. […] το Ελληνοτουρκικό Σύμφωνο Φιλίας του 1930 και ο Βενιζέλος υπέβαλε πρόταση για βράβευση του Κεμάλ Ατατούρκ με το […]

    Πίνγκμπακ από -88 χρόνια από τη Μικρασιατική καταστροφή « Πόντος και Αριστερά | 17/09/2010

  14. […] O Νίκος Καζαντζάκης, συνεργάτης του Βενιζέλου, σε επιστολή του το Δεκέμβριο του 1921, υποστηρίζει […]

    Πίνγκμπακ από Εν Αλασσάτοις Ερυθραίας…Όσοι Ζωντανοί. « Αληθές ή …Άληθες; | 04/09/2011

  15. […] Καζαντζάκης, συνεργάτης του Βενιζέλου, σε επιστολή του το Δεκέμβριο του 1921, υποστηρίζει […]

    Πίνγκμπακ από Εν Αλασσάτοις Ερυθραίας…Όσοι Ζωντανοί. « Αληθές ή …Άληθες; | 04/09/2011

  16. […] Καζαντζάκης, συνεργάτης του Βενιζέλου, σε επιστολή του το Δεκέμβριο του 1921, υποστηρίζει […]

    Πίνγκμπακ από Εν Αλασσάτοις Ερυθραίας…Όσοι Ζωντανοί. | Αληθές ή ...Άληθες; | 14/03/2014


Sorry, the comment form is closed at this time.

Αρέσει σε %d bloggers: