Πόντος και Αριστερά

……. 'μώ τον νόμο σ' !

-Οίνωψ Πόντος

 frankfourti.jpg

Την ομηρική επιγραφή στη γέφυρα του Μάιν στη Φρανκφούρτη μας θύμησε ο Χρήστος Μόρφος. Μια επιγραφή για την οποία εις εξ ημών έγραψε: «Κάποια στιγμή που βρέθηκα στην Φρανκφούρτη, οι φίλοι μου έκαναν ένα δώρο: βόλτα στη γέφυρα για να δω την ελληνική επιγραφή και ψώνια στο παρά τω ποταμώ παζάρι με τα παλιά πράγματα.

  Συζητούσαμε για την ιστορία της επιγραφής αυτής και το πώς ενθέθηκε εκεί. Καταλήξαμε -πολύ αυθαιρέτως βέβαια- ότι ήταν κατάλοιπο του γερμανικού ρομαντισμού, που τα ίχνη του τα βλέπεις σήμερα στα εντυπωσιακά νεοκλασικά κτίρια του 18ου και 19ου αιώνα… «

Αναδημοσιεύουμε το ενδιαφέρον θέμα από το καλό ιστολόγιο «Θεαμαπάτες και Δικτυώματα«:

Κατηφορίζουμε τη Σβάιτσερ Στράσσε, μέσα στο γκρίζο παγωμένο πρωινό.

Στρίβουμε δεξιά στη Σαουμαϊνκάι και περπατάμε παράλληλα προς τον Μάιν, μπροστά από τα μουσεία.

Περνάμε στο απέναντι πεζοδρόμιο. Ο Μάιν θολός, αφρισμένος, καφετής.

Ανεβαίνουμε τα σκαλοπάτια της Άιζερνερ Στεγκ, της κεντρικότερης πεζογέφυρας του Μάιν, κατευθυνόμενοι προς το κέντρο της πόλης.

Στο μέσον περίπου της γέφυρας, σηκώνω το βλέμμα μου και τη βλέπω: στην επιγραφή είναι γραμμένη -στα ελληνικά- η φράση:

«ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ»

picture1.jpg

Όμηρος! Ένας στίχος του μεγαλύτερου ποιητή όλων των αιώνων, γραμμένος μάλιστα στα ελληνικά, βρίσκεται στο κεντρικότερο σημείο της Φρανκφούρτης, που αποτελεί το οικονομικό κέντρο της Γερμανίας – και όχι μόνον!

Κάτω από την επιγραφή, στα πλαϊνά της γέφυρας, άλλη μία -μικρότερη- επιγραφή με την ελληνική φράση και τη μετάφρασή της στα γερμανικά.

 Και από κάτω: «Όμηρος, Οδύσσεια, Α.183».

Στο βάθος δεσπόζει ένας από τους μοντέρνους ουρανοξύστες της Φρανκφούρτης…

Οίνωψ Πόντος… [Ι]

Γνώριζα τον Οίνοπα Πόντο από το ομότιτλο βιβλίο της Ενριέττας Μερτζ (Henriette Mertz, Οίνωψ Πόντος, μετάφρασις-σχόλια Νικόλαος Ζαΐρης, Νέα Θέσις, Αθήνα 1995). Το βιβλίο είχε γίνει ευρύτερα γνωστό στην Ελλάδα στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν ο Ιωάννης Δ. Πασάς είχε συμπεριλάβει εκτεταμένα αποσπάσματά του στο βιβλίο του, Η Αληθινή Προϊστορία, (εκδ. Εγκυκλοπαιδείας του «ΗΛΙΟΥ», Αθήναι 1986).

picture3.jpgΟίνωψ Πόντος: η θάλασσα με το σκοτεινό κρασάτο χρώμα.

Αλλόθροοι Άνθρωποι..

Αλλά κατά πού ακριβώς έπλεε ο Οδυσσέας (ή μάλλον η Αθηνά, ως Μέντης);

Αλλόθροος – Άλλος + θρόος. Θρόος; Κάποια σχέση με το θροΐζω; Προκαλώ θορύβους; Άλλους θορύβους; Ουπς! Προκαλώ διαφορετικούς θορύβους, δηλαδή μιλάω διαφορετική γλώσσα.

Οι αλλόθροοι άνθρωποι ήταν λοιπόν οι άνθρωποι, οι λαοί που μιλούσαν διαφορετικές γλώσσες; Ξένες γλώσσες; Οι αλλόγλωσσοι; Οι ξενόγλωσσοι;

Θα έπρεπε να περιμένω την επιστροφή μου στην Αθήνα για να επιβεβαιώσω τα συμπεράσματά μου.

 

Οίνωψ Πόντος… [ΙΙ]

Τι κάνει κάποιος ένα παγωμένο μαγιάτικο πρωινό στη Φρανκφούρτη;

Περιπλανιέται στους δρόμους, μπαινοβγαίνει στα καφενεία απολαμβάνοντας καφέδες και κούχεν, τρώει βουρστ μπρέτχεν (αυτό που στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού αποκαλούν «ζεστό σκύλο») χαζεύοντας το πολύβουο πλήθος. Τους αλλόθροους ανθρώπους.

Α! Και επαναλαμβάνει συνέχεια δυνατά το γνωστό ομηρικό στίχο.

Πλέων επί οίνοπα πόντον, επ’ αλλοθρόους ανθρώπους!

Ταιριαστή φράση για μια πόλη σαν τη Φρανκφούρτη, όπου το 40% περίπου των κατοίκων της είναι μη γερμανικής καταγωγής: μετανάστες, πρόσφυγες, εργαζόμενοι στις πολυεθνικές εταιρείες, που η μία μετά την άλλη υψώνουν τους πύργους τους στο κέντρο της πόλης.

Πριν από δυο-τρεις δεκαετίες θα χαρακτηρίζαμε την πόλη «χωνευτήρι πολιτισμών». Σήμερα, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, τα πάντα χωνεύονται «από τα πάνω», δηλαδή ισοπεδώνονται, ομογενοποιούνται. Κοινά γούστα για όλους, κοινές ενδυμασίες, ίδιοι τρόποι συμπεριφοράς για Ασιάτες, Αφρικανούς, Λατινοαμερικάνους, Σλάβους, Λευκούς.

Μόνη διαφορά τα χαρακτηριστικά των προσώπων. Και οι γλώσσες: αλλόθροοι.

Πλέων επί οίνοπα πόντον, επ’ αλλοθρόους ανθρώπους!

Αλλά -μια στιγμή!- κάτι δεν πάει καλά μέσα σ’ αυτόν τον πολύβουο ωκεανό ανθρώπων και γλωσσών: «η θάλασσα με το σκοτεινό κρασάτο χρώμα»;

Έχω δει θάλασσες κι ωκεανούς με γαλάζιο, μπλε, γαλαζοκίτρινο και γαλαζοπράσινο, καφέ, γκρίζο χρώμα…

Αλλά ποια θάλασσα έχει το χρώμα του κρασιού;

Ποιο κρασί έχει το χρώμα της θάλασσας;

Οίνωψ: προφανώς εκ του «οίνος».

Αλλά γιατί το «οίνωψ» να παραπέμπει σε χρώμα;

Σκέφτομαι, τριακόσια τουλάχιστον χιλιόμετρα μακριά από την πλησιέστερη θάλασσα, πόσες φορές έχω βγει από ένα καράβι και νιώθω ζαλισμένος, πως παραπατάω, πως περπατάω σα μεθυσμένος, πως η γη κινείται κάτω από τα πόδια μου, όπως κινιόταν και η θάλασσα λίγο πριν.

Μήπως ο «οίνωψ πόντος» δεν παραπέμπει στη «θάλασσα με το σκοτεινό κρασάτο χρώμα», αλλά στη θάλασσα που, όταν ταξιδεύεις πάνω της -πάνω μάλιστα στα «καρυδότσουφλα» της ομηρικής εποχής- σε κάνει να πατάς μία από δω, μία από κει -σα μεθυσμένος- για να καταφέρεις να διατηρήσεις την ισορροπία σου πάνω στο πλοίο;

Μήπως παραπέμπει στη θάλασσα που, όταν φτάνεις πια στον προορισμό σου και την εγκαταλείψεις, σε κάνει έστω και για λίγο να περπατάς ζαλισμένος, σα να ‘χεις μεθύσει ρουφώντας την αρμύρα της;

Όμως δεν είμαι «ομηρολόγος» ούτε φιλόλογος και οι γνώσεις μου για την ομηρική γλώσσα είναι ελάχιστες.

Ο Μάιν συνεχίζει να κυλάει, παλιοί και καλοί φίλοι περιμένουν -όλοι γνωρίζουν την ελληνική φράση που είναι γραμμένη στη γέφυρα της πόλης τους, λιγότεροι γνωρίζουν το τι ακριβώς σημαίνει…-, περιμένουν γύρω από ένα τραπέζι, τα ποτήρια ήδη γεμάτα με χιλιάνικον αίθοπα οίνον ερυθρόν

Οίνωψ Πόντος… (ΙΙΙ)

Νόστος («επάνοδος, επιστροφή εις την πατρίδα»).

Οδύσσεια, Α.180-184 (Η θεά Αθηνά εμφανίζεται στο σπίτι του Οδυσσέα στην Ιθάκη μεταμφιεσμένη, ίδια ο αρχηγός των Ταφίων Μέντης. Ο Τηλέμαχος καλωσορίζει «τον» ξένο, προστάζει να «του» φέρουν φαΐ και κρασί, και «τον» ρωτάει «ποιος είναι», «από πού κρατάει η σκούφια του». Η Αθηνά-Μέντης απαντά:

«Μντης γχιλοιο δαφρονος εχομαι εναι
υ
ἱός, τρ Ταφοισι φιληρτμοισιν νσσω.
ν
ν δ’ δε ξν νη κατλυθον δ’ τροισιν
πλ
ων π ονοπα πντον π’ λλοθρους νθρπους,
ς Τεμσην μετ χαλκν, γω δ’ αθωνα σδηρον.»

Οι Νίκος Καζαντζάκης και Γιάννης Κακριδής http://www.omhros.gr/kat/P/km/txt/Od/Kaz/Odys1.htm μετέφρασαν ως εξής αυτούς τους στίχους:

«πως είμαι γιος του Αγχίαλου πέτομαι του καστροπολεμάρχου.
Μέντη με λεν, κι οι καραβόχαροι Ταφιώτες μ’ έχουν ρήγα.
Εδώ έχω φτάσει με τους συντρόφους στο πλοίο μου. Ταξιδεύω
για τόπο αλλόγλωσσο, την Τέμεσα, στο πέλαο το κρασάτο,
στραφταλιστό να δώσω σίδερο, χαλκό να πάρω πίσω.»

Βλέπουμε ότι οι «αλλόθροοι άνθρωποι» μεταφράζονται ως «αλλόγλωσσος τόπος» και ο «οίνωψ πόντος» ως «κρασάτο πέλαγος». Οι δύο μεταφραστές αποδίδουν πάντα τον όρο «οίνοπα πόντον», όπου αυτός απαντάται στην Οδύσσεια (Β.421, Γ.286, Δ.474, Ε.349, Ζ.170) ως «κρασάτο πέλαο».

Κατά τον Ζήσιμο Σιδέρη (Οδύσσεια, εκδ. Ι. Ζαχαρόπουλος) το απόσπασμα έχει ως εξής:

«Ο Μέντης τ’ Αγχιάλου ο γιος παινεύομαι πως είμαι
και τους Ταφιώτες κυβερνώ τους θαλασσοθρεμμένους.
Κι ήρθα με το καράβι εδώ, σίδερο φορτωμένο,
τώρα, και πάω σ’ αλλόγλωσσους ανθρώπους στην Τεμέση,
τη θάλασσα αρμενίζοντας, χαλκό να πάρω εκείθε».

Ο μεταφραστής αυτή τη φορά αποφεύγει να μεταφράσει το «οίνωψ». Το ίδιο κάνει και στο Β.241, στο Γ.286 μεταφράζει ως «μαβύ γιαλό», στο Δ.474 ως «αφρισμένη θάλασσα», στο Ε. 349 ως «αφρισμένα κύματα», ενώ αποφεύγει επίσης να μεταφράσει το «οίνωψ» στο Ζ.170.

Βλέπουμε, λοιπόν, ότι ο Ζ. Σιδέρης, σε αντίθεση με τους Ν. Καζαντζάκη-Γ. Κακριδή, αντιμετωπίζει μάλλον με αμηχανία τον σχετικό όρο.

Ο Αργύρης Εφταλιώτης μεταφράζοντας την Οδύσσεια http://www.mikrosapoplous.gr/homer/odm0.htm αφήνει τον όρο αμετάφραστο στο Α.183 ενώ τον μεταφράζει ως «μαύρα πέλαα» (Β.421 και Δ.474), «μελανά πέλαγα» (Γ.286), «μελανά πελάγη» (Ε.349), ή «μαύρα πελάγη» (Ζ.170).

Από την άλλη πλευρά, ο Ιάκωβος Πολυλάς μεταφράζοντας την Ιλιάδα http://www.geocities.com/heartnews2002/ , αφήνει τον όρο αμετάφραστο (Β.613) ή τον μεταφράζει ως «απέραντα πελάγη» (Ε.771), ή «μελαμψά πελάγη» (Η.88).

Το πρόβλημα της μετάφρασης του όρου «οίνοπα πόντον» παραμένει.

Ωστόσο, ο Ν. Ζαΐρης στον «Πρόλογο της Ελληνικής Εκδόσεως» του βιβλίου της Μερτζ (ό.π., σελ.19-20) κάνει μερικές εξαιρετικά ενδιαφέρουσες ­-και σωστές- παρατηρήσεις:

«Εις το λεξικόν ΣΟΥΔΑ η λέξις ερμηνεύεται ως ακολούθως: «Οίνοψ και Οίνοπος. οίνοπι μέλανι. οινωπός δε οινώδης διαυγής μέλας., εις δε τον Ησύχιον, οίνοπα μέλαν, οινώδη τη χροιά (οινόπη αμπέλλου μελαίνης είδος)». Η κυρίαρχος λοιπόν ερμηνεία της λέξεως είναι το μαύρον χρώμα, ερμηνεία εξ’ άλλου που επιβιώνει και μέχρι των ημερών μας. «Τον κατάπιε το μαύρο κύμα» ή «παραδέρνει στις μαύρες θάλασσες» κ.λπ., είναι φράσεις κοιναί και σήμερον εις την ναυτικήν οικογένειαν. Ομοίως και ο Εύξεινος Πόντος «Μαύρη Θάλασσα» καλείται ένεκα της αγριότητός του.

Συνεπώς, η λέξις «οίνοπος» υποδηλοί εδώ χαρακτηρισμόν της θαλάσσης υπό των ναυτικών αποδιδομένην, και ουχί την χροιάν αυτής.

Αι αγγλικαί μεταφράσεις, εν αδυναμία ευρισκόμεναι να αποδώσουν σαφώς την φράσιν ουχί εξ αγνοίας της Ελληνικής γλώσσης αλλά εξ αγνοίας του τρόπου δια του οποίου αύτη εκφράζεται -όστις επιβιώνει αναλλοίωτος μέχρι και της εποχής μας παρά τοις Έλλησιν- τον αποδίδουν ως «The Wine Dark Sea«, παλαιότεραι δε μεταφράσεις τον απέδωσαν ως «Η Θάλασσα με το Βαθύ Κρασάτο Χρώμα» ή «Η Σκοτεινοκρασάτη Θάλασσα», που δεν είναι άλλο τι, ως είρηται, παρά μετάφρασις της μεταφράσεως εκ του πρωτοτύπου».

Να ήταν μόνον αυτοί που μεταφράζουν τη μετάφραση…

Πάντως το Λεξικό Δημητράκου αναφέρει: «οίνοψ-οπος ο κ. οινώψ-ώπος ο, η Α, ο έχων όψιν ή χρώμα σκοτεινόν, μουντός. 2. ερυθρομέλας».

Πιστεύω ότι ο Ν. Ζαΐρης έχει δίκιο όταν τονίζει πως η λέξη «οίνοπος» υποδηλώνει χαρακτηρισμό της θάλασσας και όχι το χρώμα της.

Αυτά, όσον αφορά στον οίνοπα πόντον.

Το Διαδίκτυο…

… όμως πώς θα μπορούσαμε να το χαρακτηρίσουμε;

Αποτελεί άραγε τον «μέλανα πόντον», τον μαύρο ωκεανό των πληροφοριών, όπως ισχυρίζονται οι ομιλούσες κεφαλές των τηλεοπτικών δελτίων ειδήσεων, όπου τα τέρατα της πορνογραφίας και του χάκινγκ περιμένουν τους ανυποψίαστους αρμενιστές;

[Διάβαζα τις προάλλες μελέτη που έγινε σε χώρες του εξωτερικού σύμφωνα με την οποία οι χρήστες του διαδικτύου παρακολουθούν κατά 40% λιγότερη τηλεόραση από τους μη χρήστες. Τον χρόνο αυτό τον διαθέτουν για να αρμενίζουν στα πέλαγα των πληροφοριών.]

Το Διαδίκτυο έχει τις μαύρες όψεις του, τις συναρπαστικές του, τις αχανείς, τις «μεθυστικές» όψεις του, αυτές που σε «ανεβάζουν» και σε «φτιάχνουν» αλλά και τις άλλες που σε «ρίχνουν» και σε «ζαλίζουν».

Αυτά συμβαίνουν. Το γνωρίζουν καλά όλοι οι αρμενιστές των θαλάσσιων και των ηλεκτρονικών ωκεανών.

Τι απομένει;

Αυτό που λέει η Αθηνά στον Τηλέμαχο:

frankfourti.jpgΤαξιδεύω για τόπο αλλόγλωσσο, την Τέμεσα, στον οίνοπα πόντον,
στραφταλιστό να δώσω σίδερο, χαλκό να πάρω πίσω.

Κι αν ο Όμηρος έγραφε αιώνες αργότερα, σίγουρα η Αθηνά θα έδινε χαλκό και θα έπαιρνε ασήμι, θα έδινε ασήμι και θα έπαιρνε χρυσό.

Και τούτα, φίλε αρμενιστή, να’ χεις κατά νου σαν πλέεις στον οίνοπα πόντον του Διαδικτύου:

Πληροφορίες δώσε και πάρε γνώση.
Δώσε γνώση και κάν’ την πληροφορίες.
Κι αφουγκράσου προσεκτικά τους άλλους – τους αλλόθροους.
Κάποιοι, εκεί έξω, στ’ ανταριασμένο πέλαγος, ακούν κι εσένα.

  

Φρανκφούρτη, Μάιος 2004.

Advertisements

20/10/2007 - Posted by | -Γραμματεία, -Περί Πόντου

11 Σχόλια »

  1. Πόντε, να κανονίσουμε καμιά… οινοποσία για να συζητήσουμε για την… αριστερά.

    Σχόλιο από Χ. Μόρφος | 20/10/2007

  2. Μετά χαράς.

    Να επικοινωνήσουμε με μέιλ….

    Σχόλιο από Πόντος και Αριστερά | 20/10/2007

  3. […] -Οίνωψ Πόντος […]

    Πίνγκμπακ από -Ο απολογισμός του έτους « Πόντος και Αριστερά | 08/01/2010

  4. ελλαδα παντου

    Σχόλιο από χριστινακι κουρμουζα παλλα | 06/10/2011

  5. Στο μεταξύ, ο Ελληνισμός κολυμπά και πλέχει καταπέλαγος, εν τω μέσω των χιλιετιών και των παραδόσεων του. Ιδού ένα γνωστό τραγούδι της αποκριάς:

    Νάταν η θά-, νάταν η θάλασσα κρασί
    και τα βουνά-, και τα βουνά μεζέδες
    και οι βάρκες κρασοπότηρα
    να πίνουν οι γλεντζέδες!

    -.

    Σχόλιο από Κωνσταντάς Χατζηκωσταράτσος | 08/06/2012

  6. Φίλε κάνετε ένα τεράστιο λάθος σε αυτά που γράφετε:
    πλέων ἐπὶ οἴνοπα πόντον ἐπ’ ἀλλοθρόους ἀνθρώπους

    Η ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΛΕΕΙ :
    στο πλοίο μου ταξιδεύω για τόπο αλλόγλωσσο, στο πέλαο το κρασάτο,

    Η ΣΩΣΤΗ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΕΙΝΑΙ:

    Ξαξιδεύοντας με το πλοίο, στην ΜΑΥΡΗ ΘΑΛΑΣΣΑ , δηλαδή στον ΕΥΞΕΙΝΟ ΠΟΝΤΟ, σε ανθρώπους που μιλάνε άλλη γλώσσα.

    AYTO ΛEEI ΚΑΤΑ ΛΕΞΗ TO AΡXAIO KEIMENO

    Στα Αργοναυτικά του ο Ορφέας αναφέρει τον Εύξεινο Πόντο που
    ταξιδεύει η Αργώ σαν «Οίνωπα Πόντο!!!!

    Δηλαδή Μαύρη Θάλασσα, όπως δηλαδή τη λέμε κι εμείς σήμερα!!!
    η απόδοση κρασάτο πέλαγος είναι τουλάχιστον αστεία.
    ΟΙΝΩΨ ΠΟΝΤΟΣ ήταν το αρχαίο ποιητικό όνομα του Αξένοιου Πόντου (αφιλόξενου πόντου δηλαδή) που σε μεταγενέστερους χρόνους μετατράπηκε σε Εύξεινος πόντος(ευφημισμός)

    Σωτήρης Σοφιάς
    συγγραφέας του βιβλίου ΟΡΦΕΑΣ & ΑΡΓΟΝΑΥΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ

    Σχόλιο από SOTIRIS SOFIAS | 19/10/2012

  7. Ο Προμηθέας στον Αισχύλο δεν παραλείπει να επικαλεστεί “το ποντίων… κυμάτων ανήριθμον γέλασμα”, χαρακτηρίζοντας το στραφτάλισμα ως γέλωτα της αέναης ανακύκλισης της θάλασσας στον ήλιο…..

    Σχόλιο από Βλάσης Αγτζίδης | 08/07/2016

  8. Ο ομηρικός «οίνοψ πόντος»: τα χρώματα στους αρχαίους
    Standard
    24 Νοεμβρίου 2013 1 σχόλιο Χωρίς κατηγορία
    του Στυλιανού Αλεξίου

    Στυλιανός ΑλεξίουΣΤΥΛΙΑΝΟΣ ΑΛΕΞΙΟΥ
    Ο μέγας Στυλιανός Αλεξίου μας αποχαιρέτισε για πάντα το απόγευμα της Τρίτης 12 Νοεμβρίου, σε ηλικία 92 ετών. Αντί άλλων, και καθώς για τους μεγάλους δεν χρειάζονται μεγάλα λόγια, δημοσιεύουμε σήμερα ένα σημείωμά του για τον ομηρικό «οίνοπα πόντο».

    Και από το μικρό αυτό κείμενο ο καθένας, και ο μη ειδικός, μπορεί να εκτιμήσει το σφρίγος της γραφής και της σκέψης του Αλεξίου. Δημοσιεύτηκε στο τεύχος 2 (1986) του περιοδικού Παλίμψηστου, της Βικελαίας Δημοτικής Βιβλιοθήκης του Ηρακλείου Κρήτης. Για λόγους χώρου, απαλειφθεί οι υποσημειώσεις. Ο τίτλος είναι των Ενθεμάτων

    Στρ. Μπ.

    Κρήτη τις γαῖ’ ἔστι μέσῳ ἐνὶ οἴνοπι πόντῳ,
    καλὴ καὶ πίειρα, περίῤῥυτος.

    Είναι μια γη στους ρόδινους ορίζοντες, η Κρήτη

    Όμορφη, πλούσια, ολόγυρα λουσμένη από το κύμα.

    (Οδύσσεια τ 172)

    2-alexioy 1ΟΙ ΚΡΟΚΟΣΥΛΛΕΚΤΡΙΕΣ.ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ ΤΗΣ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ
    Το επίθετο οίνοψ σημαίνει κατά λέξιν «κοκκινωπός», «όμοιος περίπου στο χρώμα με κόκκινο κρασί». Επειδή αυτό φαίνεται αταίριαστο για τη θάλασσα, οι σχολιαστές και μεταφραστές ερμηνεύουν «σκούρος, μαύρος, σπινθηρίζων, αφρισμένος, κόκκινος από την ανατολή και δύση του ήλιου» κτλ. Ωστόσο, στην πραγματικότητα, η φράση είναι ταυτόσημη με το επίσης ομηρικό ιοειδής πόντος (από το χρώμα του ίου, της βιολέτας) δηλαδή «μωβ». Για την κατανόηση των φαινομενικά περίεργων επιθέτων αυτών, πρέπει να ληφθεί υπ’ όψει ότι η αρχική σημασία της λ. πόντος δεν είναι γενικά «θάλασσα», αλλά «πέλαγος, η θάλασσα στα ανοιχτά, η απομακρυσμένη από την ξηρά, η θάλασσα κοντά στον ορίζοντα».

    Πραγματικά στο Αιγαίο, όλους τους καλοκαιρινούς και φθινοπωρινούς μήνες, όταν το φως του ήλιου είναι έντονο, η θάλασσα κοντά στον ορίζοντα έχει πολύ συχνά μια απόχρωση μωβ, ενώ ο ορίζων ελαφρά ροδίζει. Αυτό είναι ιδιαίτερα αντιληπτό από την ακτή σε μέρες μελτεμιού και τρικυμίας. Η θάλασσα χωρίζεται τότε σαφώς σε ζώνες, που η καθεμιά τους, από την ξηρά προς τον ορίζοντα, είναι κιτρινωπή, πράσινη, βαθιά μπλάβη και μωβ. Η αντίθεση αυτή αυξάνει την εντύπωση του ελαφρά κοκκινωπού και μωβ χρώματος της πιο μακρινής ζώνης. Γι’ αυτό λέει «μαβί» το πέλαγος και ο Σεφέρης στο Μυθιστόρημα (ΙΓ΄):

    «Το πέλαγο τόσο πικρό για την ψυχή σου κάποτε

    σήκωνε τα πολύχρωμα κι αστραφτερά καράβια,

    λύγιζε, τα κλυδώνιζε, κι όλο μαβί μ’ άσπρα φτερά,

    τόσο πικρό για την ψυχή σου κάποτε,

    τώρα γεμάτο χρώματα στον ήλιο».

    Οι κυανοπίθηκοι. Τοιχογραφία από το Ακρωτήρι της προϊστορικής ΣαντορίνηςΟΙ ΚΥΑΝΟΠΙΘΗΚΟΙ. ΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ ΤΗΣ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ
    Αλλά και ο Καβάφης, παλαιότερα, στη «Θάλασσα του πρωιού» έγραφε:

    «Εδώ ας σταθώ. Κι ας δω κ’ εγώ τη φύση λίγο,

    θάλασσας του πρωιού κι ανέφελου ουρανού

    λαμπρά μαβιά και κίτρινη όχθη

    όλα ωραία και μεγάλα φωτισμένα».

    Αιώνες πριν από τον Καβάφη και τον Σεφέρη και αιώνες μετά τον Όμηρο έγραφε ο Μέγας Βασίλειος στην Ομιλία δ’ εις την Εξαήμερον: «ηδύ (θέαμα θάλασσα) όταν πραείαις αύραις τραχυνομένη τα νώτα πορφύρουσαν χρόα ή κυανήν τοις ορώσι προβάλλη».

    Η λύση βρίσκεται λοιπόν στην προσεκτική παρατήρηση της φύσης στην ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο, καθώς και των τρόπων με τους οποίους εκφράστηκαν για την ίδια φύση άνθρωποι του ίδιου χώρου και της ίδιας γλώσσας, έστω κι αν τους χώριζαν αιώνες από τον Όμηρο.

    Με την κλίμακα εννοιών του κοκκινωπού, ρόδινου, σκούρου κόκκινου και μωβ χρώματος χρησιμοποίησαν τις λέξεις οίνοψ και οινωπός και οι Έλληνες των κλασικών και μετακλασικών χρόνων. Σχεδόν όλες οι χρήσεις επιβεβαιώνουν την ερμηνεία αυτή, όπως οινωπός βότρυς («κόκκινο σταφύλι») στον Σιμωνίδη τον Αμοργίνο, οινωπός γένυς («κόκκινο μάγουλο») στις Βάκχες του Ευρiπίδη, οινωπός άχνη («ο κόκκινος αφρός» του κρασιού) στον Ορέστη του ίδιου, οινωποί οφθαλμοί στα Φυσιογνωμικά του Αριστοτέλη (πβ. πάλι τα μαβιά μάτια στο ποίημα «Μακρυά» του Καβάφη), οίνοπα πήχυν (για το ρόδινο χέρι της νύμφης που υψώνει έναν πυρσό) στον Τρυφιόδωρο, οίνοπα χιτώνα (για την πορφύρα του Χριστού) στον Νόννο, οινόχροα τρίχα («κόκκινα μαλλιά» στον Σχολιαστή του Ορέστη του Ευριπίδη κ.ά. Η κυκλαμίς ιοειδής (το μωβ κυκλάμινο») των ορφικών Αργοναυτικών βεβαιώνει τη χρωματική έννοια και του επιθέτου αυτού (πβ. σήμερα «cyclamin» για το ανοιχτό μωβ προ το ρόδινο).

    Θα ήθελα να υπενθυμίσω εδώ ότι η ανάπτυξη μιας πλήρους ορολογίας για τη δήλωση όλης της κλίμακας των χρωμάτων χαρακτηρίζει την εποχή μας και αντιστοιχεί στην πρωτοφανή ανάπτυξη της μόδας και της βιομηχανίας των υφασμάτων, καθώς και στο νεώτερο αναλυτικό και επιστημονικό πνεύμα. Οι παλαιότερες εποχές αγνοούσαν την ακριβή αυτή ορολογία και τις λεπτές διακρίσεις ανάμεσα στα χρώματα. Έτσι στα νέα ελληνικά το επίθετο γαλανός σημαίνει «γαλάζιος», αλλά στην Κρήτη η ίδια λέξη σημαίνει «άσπρος, ωχρός». Ανάλογη είναι η περίπτωση του επιθέτου μαύρος: δεν κυριολεκτούμε όταν λέμε μαύρο κρασί, μαύρο ψωμί, μαύρα σταφύλια, μαύρισα από τον ήλιο κτλ. Έτσι και στη γλώσσα του Ομήρου το επίθετο οίνοψ δηλώνει περισσότερες της μιας συγγενικές αποχρώσεις: η μακρινή θάλασσα έχει το χρώμα του κόκκινου κρασιού, είναι «κοκκινωπή» (δηλαδή «μωβ»), ενώ σε άλλα ομηρικά χωρία οίνοπε, «κοκκινωπά» (δηλαδή «καστανά), είναι τα βόδια.

    Τοιχογραφία από το Ακρωτήρι της προϊστορικής ΣαντορίνηςΤΟΙΧΟΓΡΑΦΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΚΡΩΤΗΡΙ ΤΗΣ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ
    Η πραγματικότητα αυτή δεν προσέχθηκε αρκετά από τους μελετητές. Έτσι μια από τις ερμηνείες που δόθηκαν στη λ. οίνοψ ήταν «αφρισμένος». Υποστηρίχθηκε δηλαδή ότι ο ομηρικός άνθρωπος δεν έβλεπε το κόκκινο κρασί όπως το βλέπομε εμείς μέσα στα διαφανή γυάλινα ποτήρια μας, αλλά σαν κάτι σκούρο και αφρισμένο, μέσα σε πίθους, κρατήρες και κύλικες. Γι’ αυτό, υποτίθεται, είπαν τότε και τον πόντον οίνοπα, γιατί κι αυτός αφρίζει. Αλλά άραγε δεν είδαν ποτέ οι αρχαίοι αυτό το «μαύρο» κρασί να αδειάζει από τον ασκό στους αμφορείς μέσα στο φως, ή να χύνεται ή να βάφει και να «στίβει ένα άσπρο ύφασμα; Εξίσου άστοχη ήταν η προσπάθεια να επεκταθεί η ερμηνεία αυτή και στα βόδια (βόε οίνοπε), επειδή κι αυτά κάποτε, όταν οργώνουν, «αφρίζουν γύρω στο ρύγχος». Η άποψη αυτή είναι απίθανη, γιατί το τοπικό, περιστασιακό και αισθητικά εντελώς ουδέτερο και ασήμαντο άφρισμα αυτό δεν θα αρκούσε για τη γένεση ενός ποιητικού ομηρικού επιθέτου. Άλλωστε η λ. οινωπός ή οίνοψ, που, όπως πιστεύεται, απαντά σε πινακίδα της Κνωσού ως όνομα βοδιού (wo-no-ko-so), δηλώνει ασφαλώς στην περίπτωση αυτή το χρώμα του ζώου, δηλαδή κάποιο συγκεκριμένο κοκκινωπό βόδι και όχι βέβαια κάποιο βόδι που άφριζε! (Πβ. και τα μεσαιωνικά και νεώτερα ονόματα αλόγων Βάδεος, Γρίβας, Μαύρος κ.ά.).

    Τέτοιες φράσεις όπως οίνοπα πόντον, νύκτα δι’ αμβροσίην κ.ά., αν και τυποποιημένες, έχουν χωρίς αμφιβολία στον Όμηρο λυρικό περιεχόμενο και λειτουργούν ποιητικά. Σώζουν την εντύπωση του παλιού ανθρώπου από τη θέα της θάλασσας, τη βαθειά αίσθησή του από τη νύχτα. Ο νεώτερος μεταφραστής οφείλει να αποδώσει, όσο μπορεί, το ψυχικό αυτό στοιχείο και την ποιητική λειτουργία των φράσεων αυτών στο δικό του κείμενο. Οι Νεοέλληνες μεταφραστές του Ομήρου (Πολυλάς, Εφταλιώτης, Σιδέρης, Κοντομίχης) αποδίδοντας τον οίνοπα πόντον ως μαύρο πέλαο, μαύρα πέλαγα, μελανά πελάγη, πόντο σκοτεινό, δεν απέδιδαν ούτε τη σωστή έννοια ούτε αυτό που αισθανόταν οι ποιητής. Πράγματι, το να λέγεται το «μαύρο και το σκοτεινό» ως κύρια και σχεδόν μόνιμη ιδιότητα της θάλασσας στο Αιγαίο (ακόμη και στις πάρα πολλές περιπτώσεις όπου σαφώς στην ομηρική διήγηση πρόκειται για μέρα) φαίνεται εντελώς αντίθετο προς την πραγματικότητα! Άσπρη θάλασσα, δηλαδή «φωτεινή» ονόμασαν την ίδια αυτή θάλασσα οι Νεοέλληνες. Ορισμένοι «θετικοί» επιστήμονες κατέφυγαν στην παθολογική «αχρωματοψία» του ποιητή ή στη θεωρία της εξελίξεως του Darwin: οι αρχαίοι έβλεπαν τη θάλασσα μαύρη, γιατί τα μάτια τους ήταν ακόμη ατελή!

    Οι παλαιότεροι Γάλλοι, Άγγλοι και Γερμανοί λεξικογράφοι, ζώντας σε μια εποχή κατά την οποία ήταν αδύνατο να ταξιδέψει κανείς και να μείνει λίγες μέρες σε κάποιο νησί στην Ελλάδα, μπορούσαν βέβαια να φαντάζονται «σκοτεινό» το Αιγαίο. Έτσι μετέφραζε και ο Voss τα οίνοψ και ιοειδής γερμανικά: «das dunkle Meer», «das finstere Meer», δηλαδή «η σκούρα, η σκοτεινή θάλασσα». Δεν πρόσεξαν ότι μέλας οίνος στην Ελλάδα είναι το κόκκινο κρασί.

    Οι Νεοέλληνες μεταφραστές του Ομήρου, που μάθαιναν τα αρχαία ελληνικά από τη Δύση, δέχθηκαν πρόθυμα τις ερμηνείες αυτές για τον οίνοπα και τον ιοειδή πόντον. Μόνο ο Πάλλης απέδωσε το πρώτο, στην Ιλιάδα του, με τα άσχετα γαλάζο και αφρογάλαζο κύμα ή με το κρασύ πέλαγο (sic)! Oι Καζαντζάκης και Κακριδής γράφουν το πέλαο το κρασάτο, βελτιώνοντας τον Πάλλη. (Έτσι άλλωστε ερμηνεύεται και στο Λεξικό του Δημητράκου η λ. οίνοψ). Η λύση αυτή είναι πιστή στο γράμμα του ομηρικού κειμένου, αλλά νομίζω ότι δεν λειτουργεί ποιητικά, γιατί δεν υποβάλλει εικόνα και εντύπωση. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για την απόδοση του ιοειδούς πόντου ως μενεξέθωρου γιαλού (Πάλλης), μενεξιά πελάγη (Εφταλιώτης), γερανιά πελάγη (Καζαντζάκης-Κακριδής, αλλά και μαβί πέλαγο). Σημειώνω και τη μετάφραση του οίνοψ από τον Bérard: «vagues vineuses» και από τον Mazon: «la mer aux teintes de lie de vin», που σημαίνει «όπως το κατακάθι του κρασιού, η φέτσα», που είναι πράγματι μωβ. Ίσως αποδίδομε καλύτερα τις αρχαίες λέξεις μεταφράζοντας απλώς μαβιά πελάγη (αφού εμείς έχομε λέξη για τη μακρινή θάλασσα) ή, κάπως πιο ελεύθερα, ρόδινοι ορίζοντες.

    Φαίνεται λοιπόν άλλη μια φορά, με τον οίνοπα και ιοειδή πόντον, ότι στον έντεχνο ποιητικό λόγο γίνεται, από ιδιάζουσα παρατηρητικότητα και ευαισθησία, μια επισήμανση λεπτομερειών που περνούν απαρατήρητες για την καθημερινή εμπειρία, και η επισήμανση αυτή εκφράζεται με όρους που επίσης υπερβαίνουν τη γλωσσική καθημερινότητα. Αλλά και το συνηθισμένο για την κοινή αντίληψη χρώμα της θάλασσας δεν λείπει εντελώς στον Όμηρο. Το δηλώνουν ίσως τα Ποσειδών κυανοχαίτης και κυανώπις Αμφιτρίτη. Υπάρχει άλλωστε (μια μόνο φορά) και η γλαυκή θάλασσα.

    https://enthemata.wordpress.com/2013/11/24/stalex/

    ———————————

    Επίσης:

    http://www.laphamsquarterly.org/sea/winelike-sea
    https://www.academia.edu/27832206/Perceiving_Colors

    Σχόλιο από Πόντος και Αριστερά | 30/08/2016

  9. «Οίνοψ πόντος»

    Β. Πανταζής από το “The books journal”, Φεβρ. 2014:

    https://www.academia.edu/6223659/%CE%BF%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%88_%CF%80%CF%8C%CE%BD%CF%84%CE%BF%CF%82_%CE%BF%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%80%CE%B5_%CE%B2%CF%8C%CE%B5

    Σχόλιο από Πόντος και Αριστερά | 30/08/2016

  10. A quote from Homer for a “Römer” city!

    Posted on April 24, 2013 by followinghadrian

    I have been crossing the Eiserner Steg (Iron Bridge) over the river Main every day since I moved from London to Frankfurt last August. I live in the Sachsenhausen district, opposite the south bank of the Main River at a walking distance of Germany’s best-known museums, also called the Museum Embankment (or Museumsufer).

    The 170 m long Eiserner Steg is a pedestrian-only bridge which connects the Römerberg (meaning “Roman Mountain”) and Sachsenhausen. It was built in 1868 and was only the second bridge to cross the river in Frankfurt. After World War II, when it was blown up by the Wehrmacht, it was quickly rebuilt in 1946. Today around 10,000 people cross the bridge on a daily basis.

    When I crossed the bridge for the first time I was surprised to see an inscription written in ancient Greek and wondered for a long time about its meaning.

    The inscription reads ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ which translates to [while sailing over the wine-dark sea to men of strange speech].

    ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ Eisener Steg, Frankfurt © Carole Raddato
    ΠΛΕΩΝ ΕΠΙ ΟΙΝΟΠΑ ΠΟΝΤΟΝ ΕΠ ΑΛΛΟΘΡΟΟΥΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ
    Eisener Steg, Frankfurt
    © Carole Raddato

    I was amazed to discover that it was a quote from Homer’s Odyssey. It is taken from book I line 183, when Athena goes to Ithaka disguised as Mentes, a family friend of Odysseus, to speak with Telemachus. She persuades him to make a journey to Pylos and Sparta to ask for any news of his father.

    Eiserner Steg, Frankfurt am Main
    © Carole Raddato

    The Greek motto is actually a remnant of the 2001 Museumsuferfest, when Greece was the guest country of the Frankfurt Book Fair.

    The inscription is believed to have been chosen for the bridge as Frankfurt’s population is made up of many different nationalities and languages (40% non German… including me!); it is meant to symbolise the desire of humanity to cross waters and meet with people of multitude of languages. How great!!

    Eiserner Steg, Frankfurt am Main © Carole Raddato
    Eiserner Steg, Frankfurt am Main
    © Carole Raddato

    On the north bank of the river in the area of the Römer, Roman settlements were established, probably in the 1st century AD; some artifacts from that era are found even to this day and ruins of a Roman bath house can be seen which may have belonged to a larger complex, possibly a fortress.

    Roman bath ruins, Frankfurt am Main (CC BY-NC 2.0)
    Roman bath ruins, Frankfurt am Main
    © diluvienne (CC BY-NC 2.0)

    The city district Bonames has a name probably dating back to Roman times—it is thought to be derived from bona me(n)sa. Further north, Nida (Heddernheim) was also a Roman civitas capital. Frankfurt is located in what was originally a swampy portion of the Main valley, a lowland criss-crossed by channels of the river. The oldest parts are therefore to be found on the higher portions of the valley, through which passed the Roman road from Mainz (Roman Moguntiacum) to Heddernheim (Roman Nida).

    I recently visited the Archaeological Museum of Frankfurt where are exhibited most of the finds from Nida. Also worth seeing in this museum is their unique collection of religious momuments from places of worship dedicated to the god Mithras, and the group of Jupiter columns. Unfortunately photography was not permitted.

    Apparently the military occupation in Frankfurt was abandoned during the 2nd century and replaced by a villa. Several farm buildings have also been excavated nearby. A similar building complex to that of the Roman bath was discovered at the modern Günthersburgpark in the Frankfurt-Bornheim portion of the city.

    With the retreat of the Roman border to the west bank of the Rhine in 259/260, the Roman history of Frankfurt came to an end.

    https://followinghadrian.com/2013/04/24/a-quote-from-homer-for-a-romer-city/

    Σχόλιο από Πόντος και Αριστερά | 30/08/2016


Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: