“αντι-εθνικισμός”-”εθνικισμός”

Μια εξαιρετική συζήτηση με τον τίτλο Οι μεταμορφώσεις της  ταυτότητας…, έγινε μ’ αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του Πέτρου Θεοδωρίδη. Αισίως τα σχόλια έφτασαν τα 1039, κάτι που έκανε πολύ δύσχρηστο το χώρο αυτό.

Έτσι, συνεχίζουμε τη γόνιμη συζήτηση σε τούτη δω την ανάρτηση και παίρνουμε ως αφορμή μια χρήσιμη μελέτη  που εντοπίσαμε στον ιστοχώρο του “Γιάννη”, στην Porta Orea. Έχοντας  ως αρχή την παραδοσιακή θέση “ας αφήσουμε 100 λουλούδια να ανθίσουν“, στη “Μεταμόρφωση-2″ χρησιμοποιούμε ένα κείμενο διαφορετικής οπτικής απ’ αυτό του Πέτρου Θεοδωρίδη….

Η συγκεκριμένη μελέτη από την Porta Orea αναφέρεται στον νεοελληνικό ψευδο-αντιεθνικισμό. Με τον ιδιαίτερο τρόπο του ο συγγραφέας  αποδομεί τον  τρόπο σκέψη, τα αξιώματά και τις ιδεολογικές αυθαιρεσίες :

“…Οι αντιεθνικιστές θεωρούν ασυναίσθητα ότι δίκαιο και διεθνιστικό είναι η υπεράσπιση των θέσεων των εθνικιστών των γειτονικών χωρών. Μετατρέπονται, άθελά τους φυσικά, σε κήρυκες του απέναντι εθνικισμού στην προσπάθειά τους να πολεμήσουν τον ντόπιο εθνικισμό. Η μονομέρειά τους θυμίζει ακριβώς τη μονομέρεια όχι απλώς των γειτονικών εθνικιστών αλλά και των ημέτερων εθνικιστών. Αλλά, όπως και να έχει, είναι οι αντεθνικιστές και όχι οι εθνικιστές (με ή χωρίς εισαγωγικά) αυτοί που υποστηρίζουν ότι αυτοί είναι η φωνή της Λογικής, ψύχραιμοι, αντικειμενικοί κ.λπ., συνεπώς η υποκρισία και το σφάλμα είναι περισσότερο των αντιεθνικιστών και όχι των εθνικιστών ή πατριωτών κ.ά. Αλλά ποια αντικειμενικότητα ανιχνεύεται στην σιωπή των αντιεθνικιστών, πριν και μετά το 1989, για τα όσα συνέβαιναν στην Β. Ήπειρο, στην Ίμβρο και την Τένεδο; Καμμία. Είναι ικανοί να αποδομούν και να στηλιτεύουν τους εθνικούς μύθους της Ελλάδας, αλλά σιωπούν και δεν πράττουν το ίδιο αναφορικά με τους υπό δημιουργία εθνικούς μύθους των “Μακεδόνων” της ΠΓΔΜ. Θα ήταν συνεπείς διεθνιστές, και όχι υποκριτές, είτε αν έπαυαν να “αποδομούν” τους εθνικούς “μύθους” των Ελλήνων μη επικρίνοντας τους αντίστοιχους Σλαβομακεδονικούς είτε επικρίνοντας τους εθνικούς μύθους όλων των λαών. Οι αντιεθνικιστές δεν είναι πραγματικοί διεθνιστές, αφού κάνουν τα στραβά μάτια (οι αριστεροφιλελεύθεροι, στο όνομα της καταπολέμησης της τρομοκρατίας, στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ) και αντί να κηρύττουν έναν συνεπή τίμιο αντιεθνικισμό και αντιμιλιταρισμό, παίρνουν το μέρος του ενός (Βόσνιοι, Κοσοβάροι) και, συστηματικά, επικρίνουν την άλλη πλευρά (Έλληνες, Σέρβους).

Ακόμη και το παράδειγμα των “αντιφα-σιστών” οι οποίοι προκειμένου να καταδικάσουν απόλυτα τον αντιεβραϊσμό, πράγμα σωστό, δεν καταδικάζουν τις βιαιότητες κατά αμάχων Αράβων από το Ισραήλ και τον επεκτατισμό των Εβραίων εποίκων, δείχνει ότι ο αντιεθνικισμός, ουμανισμός και αντιμιλιταρισμός των αντιεθνικιστών είναι περιορισμένου εύρους και τροποποιείται κατά το δοκούν. Κάποτε ένας δημοσιογράφος έγραψε πως ο εθνικιστής της μιας χώρας μισεί τον εθνικιστή της άλλης χώρας, ενώ το αναμενόμενο θα ήταν, άνθρωποι της ίδιας ιδεολογίας, του εθνικισμού, να συμπαθούν αλλήλους κι όχι να μισούνται. Αυτό είναι σωστό ως «παράδοξο», αλλά θα έπρεπε να συμπληρώσει και το παράδοξο των διεθνιστών δύο αντιμαχομένων χωρών: ο διεθνιστής της μιας χώρας ενεργεί ως εθνικιστής της αντιμαχόμενης προς την χώρα του χώρας. Δηλαδή λέει τα άσχημα της πατρίδας του, κηρύττει εθνικό συμβιβασμό, υποχωρήσεις κ.λπ, πάντα μονόπλευρα, δηλαδή δεν ζητά από την άλλη χώρα να κάνει το ίδιο, αλλά πιστεύει πως δουλειά του είναι να πει τα στραβά της δικής του χώρας και να κόψει τον εθνικισμό στη χώρα του˙ όχι στην άλλη χώρα. Ότι ακριβώς ζητούν και λένε οι εθνικιστές της άλλης πλευράς για την χώρα του διεθνιστή. Φυσικά, το κάνουν αυτό από “συνήθεια” διεθνιστική, κι όχι εξετάζοντας το δίκαιο και το άδικο. Δηλαδή, ενώ σωστά κατηγορούν τους εθνικιστές για μεροληψία υπέρ του έθνους, οι ίδιοι μεροληπτούν κατά του έθνους τους.

Συναφές με τα παραπάνω είναι και το ότι οι αντιεθνικιστές προσπαθούν να τονίσουν τις ελληνικές αγριότητες κατά τη διάρκεια της νεοελληνικής ιστορίας, λ.χ. στην Τριπολιτσά, στη Μικρά Ασία, στην Κύπρο, στη Μακεδονία. Ο σκοπός τους είναι η απόδοση ίσων ευθυνών για τα γεγονότα σε Έλληνες και Τούρκους ή (για το μακεδονικό) σε Έλληνες και Βουλγάρους. Τέτοιος σκοπός, αν κάναμε μια αντιστοίχηση με τη δικαιοσύνη, θα συνεπαγόταν πως ο φονιάς 1 ή 2 ατόμων θα έπρεπε να κατηγορηθεί το ίδιο με τον φονιά 10 ατόμων. Οι αναθεωρητές αντιεθνικιστές δε θα μπορούσαν με τίποτε να παρουσιάσουν τα εγκλήματα των δύο πλευρών ως ισάριθμα ή ίδιας ποιότητας – παρά την προσπάθειά τους να εξιδανικεύσουν την Οσμανική αυτοκρατορία. Γιατί αυτός ο οποίος διώκεται, ως υπόδουλος επί αιώνες, δε θα μπορούσε, ακόμη και να το ήθελε, να διαπράξει ισόποσα εγκλήματα ίδιας αγριότητας, παρά μόνο αν συγκριθεί σε μικρά χρονικά διαστήματα με τον καταπιεστή.

Έτσι, αναφορικά προς τις αγριότητες του ελληνικού στρατού στη Μ. Ασία, η παράθεσή τους είναι σωστή μόνον όταν ταυτόχρονα αναφέρεται π.χ.

(α) ότι δεν υπήρχε σχέδιο γενοκτονίας/εθνοκάθαρσης από τις ελληνικές δυνάμεις κατοχής ή την ελληνική κυβέρνηση, ενώ αντίθετα η Νεοτουρκική και κεμαλική κυβέρνηση είχε επίσημα αποφασίσει και πραγματοποιήσει γενοκτονία και εθνοκάθαρση,

(β) ότι οι ελληνικές αγριότητες ποσοτικά είναι ελάχιστες μπροστά στις τουρκικές,

(γ) ότι αυτές συνέβησαν κυρίως κατά την άτακτη οπισθοχώρηση προς τη Σμύρνη, ενώ πριν από αυτήν οι άτακτοι Τσέτες επιδίδονταν σε αγριότητες προς τον γηγενή ελληνικό πληθυσμό στην ίδια την Ιωνία στα 1920-1, επιβάλλοντας τη χρήση αντιποίνων

(δ) ότι η ελληνική κυβέρνηση δεν έλαβε κανένα αντίποινο εναντίον των Τουρκομουσουλμάνων των Νέων Χωρών, ως απάντηση στις σφαγές, μετά το 1918, ούτε στα 1922

(ε) ότι οι Μικρασιάτες είχαν μόλις προ ολίγων ετών εκδιωχθεί και εθνοκαθαρθεί. Οι αντιεθνικιστές φαντάζονται ότι οφείλουν να αναιρέσουν κάποια εικόνα την οποία νομίζουν ότι έχει ο μέσος Έλληνας για τη Μικρασιατική Εκστρατεία, ότι υπήρξε πόλεμος με ροδοπέταλα ως όπλα εκ μέρους των Ελλήνων ή ότι οι Έλληνες δεν μιμήθηκαν (σε μικρή κλίμακα και αποτυχημένα) τις βάρβαρες μεθόδους των Τούρκων, τις οποίες οι δεύτεροι πρωτοεφάρμοζαν τόσο στο μακρινό παρελθόν όσο και κατά τη δεκαετία του 1910-20. Αλλά, αν δεν απευθύνονται σε παιδιά της ΣΤ’ Δημοτικού, τότε η παραπάνω πρόφασή τους είναι ανούσια.

Ειδικότερα ως προς το θέμα της Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-1922) υποστηριζόταν και υποστηρίζεται (και πρόσφατα σε βιβλίο του Τ. Κωστόπουλου, Πόλεμος και Εθνοκάθαρση) ότι μπορεί μεν να υπήρχαν εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες στη Μ. Ασία, αλλά αυτή κατοικούνταν από Τούρκους στη συντριπτική πλειονότητα των κατοίκων, οπότε η Ελλάδα δεν είχε νόμιμα δικαιώματα στη Μ. Ασία, συνεπώς η Εκστρατεία ήταν λανθασμένη και επεκτατική. Και, βέβαια, οι απογραφές που παρουσιάζουν (του Βενιζέλου, του Οικ. Πατριαρχείου, Οθωμανικές κ.ά.) αποδεικνύουν κάτι τέτοιο. Ωστόσο υπάρχει η μελέτη του Γ. Σκαλιέρη (Λαοί και φυλαί της Μικράς Ασίας, 1922) όπου ναι μεν ο τελευταίος προσπαθεί λανθασμένα να διαχωρίσει τους τουρκόφωνους μικρασιάτες Μουσουλμάνους από τους Τούρκους Οσμανούς, ωστόσο οι αριθμοί που δίνει αποδεικνύουν ότι κάθε άλλο παρά καθαρά τουρκική μπορούσε να θεωρηθεί η Τουρκία:

Στα μικρασιατικά, αρμενικά και κουρδικά βιλαέτια της σημερινής ασιατικής Τουρκίας στα 1912 κατοικούσαν 12,5 εκατομμύρια, από τα οποία οι Τούρκοι είναι 6,94 εκ. (55,46%), ενώ οι Έλληνες (2,69 εκ.), οι Κούρδοι, οι Αρμένιοι, Νεστοριανοί κ.ά. είναι 5,4 εκ. (43,16%). Ασφαλώς πολλοί θα αμφισβητούσαν τους αριθμούς αυτούς ως διογκωμένους εξεπίτηδες. Ο Σκαλιέρης απαντά ότι οι αριθμοί που δίνει είναι πλήρως συμβατοί με τους αριθμούς που δίνουν άλλοι ξένοι ερευνητές, ακόμη και Τούρκοι: Γράφει «ο Malte – Brun εν τη Παγκοσμίω Γεωγραφία (Geographie Universelle, tom. V, p. 41-40, 1875) αυτού γράφει: “Η Μικρά Ασία έχει 8-9 εκατομμύρια κατοίκων, εξ ων 5.000.000 είναι Μουσουλμάνοι, των άλλων όντων Ελλήνων Ορθοδόξων”. (…) Ο M. Ph. Le Bas εν τη “Μικρά Ασία” αυτού (Asie-Mineure, p. 6-7, 1878) λέγει: “Οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Ιουδαίοι της Μικράς Ασίας ανέρχονται εις τρία εκατομμύρια, των Μουσουλμάνων ανερχομένων εις πέντε. Εκ των πέντε εκατομμυρίων Μουσουλμάνων δέον ν’ αφαιρεθούν οι εν τη Μικρά Ασία Κούρδοι και τα νομαδικά φύλα τα ως Τουρκομανικά συνήθως φερόμενα. Αφαιρουμένων αυτών, οι Τούρκοι ουδ’ εις τέσσαρα εκατομμύρια φθάνουσιν”  (…) Γάλλος ανώτερος αξιωματικός, ο L. Lamouche, επί επισήμω αποστολή επισκεφθείς την Τουρκία γράφει τω 1896 εν έργω αυτού περί του “Στρατιωτικού Οργανισμού της Τουρκίας” (L’ Organisation Militaire de l’ Empire Ottoman): “Οι Τούρκοι…δεν αποτελούσι την πλειονοψηφίαν, ως μη υπερβαίνοντες τα 38/100 του πληθυσμού της χώρας” (…) Και τελευταίως, τω 1915, ο εν Παρισίοις ιατρός Ρεφήκ Νεβζάτ Βέης, γράψας περί “Οθωμανικής Ομοσπονδίας”(La Federation Ottomane), επάγεται ότι οι Τούρκοι και οι Εξοθωμανισθέντες μόλις ανέρχονται καθ’ άπασαν την Ασιατικήν Τουρκίαν εις 44,8% έναντι 54,3% μη Τούρκων» (Λαοί και Φυλαί της Μικράς Ασίας, σ. 12-14). Επίσης γράφει: «Τω 1912, περί τας αρχάς αυτού ο “Πολιτικός Συνταγματικός Έλληνικός Σύνδεσμος της Κωνσταντινουπόλεως” προήλθεν….εις συμφωνίαν, επί ταις επικειμέναις εκλογαίς, μετά των Φιλελευθέρων Οθωμανών, (….) εν τω πρωτοκόλλω της συμφωνίας ταύτης ανεγνωρίσθησαν ημίν… 23 [έδρες] εν τη Ηπειρωτική Μικρά Ασία, εξ ου προκύπτει, ότι οι Τούρκοι ανεγνώρισαν Ελληνικόν πληθυσμόν εν τη Ηπειρωτική Μικρά Ασία 2.300.000 (…) οι Φιλελεύθεροι Τούρκοι προήλθον εις δήλωσιν επίσημον, υπογεγραμμένην, εν η ρητώς εβεβαίουν, ότι, ως ρυθμισθώσι τα πράγματα και καταπαύση η αντίδρασις του Κομιτάτου “Ενώσεως και Προόδου”, θαναγνωρισθώσι και άλλαι έδραι ημίν» (ό.π., σ. 86-87).

Συνεπώς οι αριθμοί του Σκαλιέρη για Έλληνες και Τούρκους στη Μ. Ασία δεν είναι αποτέλεσμα εξωφρενικών εθνικιστικών αντιλήψεων. Για τον Κωστόπουλο είναι προφανές ότι επειδή οι Τούρκοι (μαζί με τους “τουρκόφωνους Μουσουλμάνους” – το ωραίο είναι ότι οι αντιεθνικιστές αντιδρούν στον, προφανώς παράλογο, διαχωρισμό των τουρκόφωνων μικρασιατών Μουσουλμάνων από τους “Τούρκους”, αλλά είναι προθυμότατοι να υποστηρίξουν τέτοιον αντίστοιχο διαχωρισμό μεταξύ λ.χ. “ελληνόφωνων Αλβανών” [=Βορειοηπειρωτών] ή των “απλώς ελληνόφωνων Κυπρίων” από τους “Έλληνες”. Η αποκορύφωση της επιστημονικής τιμιότητας, δηλαδή) ήταν η πλειονότητα των κατοίκων της Μ. Ασίας, η τελευταία ανήκε ολόκληρη σε αυτούς και ήταν άδικες ή επεκτατικές οι προσπάθειες τόσο γειτονικών κρατών (Ελλάδα) να αποσπάσουν τμήματα της Μ. Ασίας στα οποία κατοικούσαν ομοεθνείς τους όσο και λαών της Μ. Ασίας (Αρμένιοι, Κούρδοι) να αποσπαστούν από την Τουρκία-Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ωστόσο υπάρχει το αντίστοιχο παράδειγμα της Αυστρουγγαρίας: Παρ’ όλο που ήταν μικρότερη σε έκταση από την σημερινή Τουρκία (676 χλδ τετραγωνικά χιλιόμετρα έναντι 770 χλδ της σημερινής ασιατικής Τουρκίας), κανείς (ίσως εκτός από τους αυστριακούς εθνικιστές) δεν διανοήθηκε να θεωρήσει την Αυστρουγγαρία ενιαίο και αδιάσπαστο έδαφος και ενότητα (όπως θεωρεί ο Κωστόπουλος την ασιατική Τουρκία) προκειμένου να μην διαλυθεί. Παρομοίως, παρ’ όλο που Αυστριακοί και Ούγγροι αποτελούσαν την πλειονότητα (61% στο Ουγγρικό βασίλειο) κανείς δεν διανοήθηκε να μην διαλυθεί η Αυστρουγγαρική αυτοκρατορία προς όφελος των υπόλοιπων εθνών. Αλλά και η Ρωσσική Αυτοκρατορία διαλύθηκε και τα διάφορα έθνη ανεξαρτητοποιήθηκαν παρ’ όλο που το Ρωσσικό έθνος ήταν πληθυσμιακά και από κάθε άλλη άποψη κυρίαρχο στην πολιτική-γεωγραφική ενότητα της Ρωσσικής Αυτοκρατορίας. Αυτό που ίσχυε λοιπόν για την Αυστρουγγαρία και στην Ρωσσική αυτοκρατορία έπρεπε να ισχύσει για τα μικρασιατικά, αρμενικά και κουρδικά εδάφη της σημερινής Τουρκίας. Συνεπώς τα περί δικαιωματικά τουρκικής στο σύνολό της Μικράς Ασίας δεν ευσταθούν.

Το δεύτερο θέμα έχει να κάνει με το κατά πόσο υπήρξε γενοκτονία ή απλώς εθνοκάθαρση των Ελλήνων από τους Τούρκους στη Μ. Ασία. Αρκεί βέβαια να αφαιρέσει από τον προαναφερθέντα αριθμό των Ελλήνων στη Μ. Ασία όσους κατέφυγαν ως πρόσφυγες στην Ελλάδα ή στην ΕΣΣΔ, για να συμπεράνει ότι πρόκειται για τεράστια επιχείρηση αφανισμού των χριστιανικών λαών. Αλλά οι ίδιοι οι Νεότουρκοι – τους οποίους διαδέχτηκε ο Κεμάλ υλοποιώντας τα οράματά τους – είχαν ήδη διακηρύξει την ανάγκη για γενοκτονία στα 1911: «Η Τουρκία πρέπει να γίνει μωαμεθανική χώρα. Οι μωαμεθανικές αντιλήψεις και η μωαμεθανική ισχύς πρέπει να κυριαρχήσουν στη χώρα. Κάθε άλλη θρησκευτική προπαγάνδα πρέπει να καταπνίγεται. Η ύπαρξη της αυτοκρατορίας εξαρτάται από τη δύναμη του νεοτουρκικού κόμματος και από τη συντριβή όλων των ανταγωνιστικών σ’ αυτό ιδεολογιών. Αργά ή γρήγορα θα πρέπει να ολοκληρωθεί η πλήρης οθωμανοποίηση όλων των υπηκόων της Τουρκίας. Και ασφαλώς, είναι ολοκάθαρο ότι αυτό δε θα μπορέσει να γίνει με την πειθώ και κατά συνέπεια θα πρέπει να προσφύγουμε στην ένοπλη βία. Ο χαρακτήρας της αυτοκρατορίας πρέπει να μείνει μωαμεθανικός και θα πρέπει να δούμε ότι οι μωαμεθανικοί θεσμοί και οι μωαμεθανικές παραδόσεις θα πρέπει να γίνονται σεβαστά. Το δικαίωμα των άλλων εθνοτήτων να έχουν τις δικές τους οργανώσεις θα πρέπει να αποκλειστεί. Κάθε μορφή αποκέντρωσης είναι προδοσία στην Τουρκική Αυτοκρατορία. Οι εθνότητες είναι αμελητέες ποσότητες. Μπορούν να κρατήσουν τη θρησκεία τους, αλλά όχι τη γλώσσα τους. Η διάδοση της Τουρκικής γλώσσας είναι ένα από τα κυριότερα μέσα εξασφάλισης της μωαμεθανικής υπεροχής και της αφομοίωσης των μη μωαμεθανικών στοιχείων…». Το ότι η Τουρκία είχε φερθεί με αυτόν τον απάνθρωπο τρόπο στις μη τουρκικές κοινότητες (εκτός των Κούρδων τους οποίους περιποιήθηκε αργότερα) της αφαιρούσε, στα 1918, το δικαίωμα να ελέγχει τα εδάφη στα οποία κατοικούσαν αυτές ως συμπαγείς πληθυσμιακές μάζες και συνιστά έναν δεύτερο λόγο για τον οποίο η απαίτηση προσάρτησης της Ιωνίας και της Α. Θράκης (όπως και η ίδρυση Αρμενικού και Κουρδικού κράτους ή η απαίτηση για Ποντιακό κράτος) ήταν απολύτως δικαιολογημένη και όχι επεκτατική ενέργεια. (17/6/2009)

Αναφορικά, πάλι, προς τις αγριότητες κατά τον Μακεδονικό Αγώνα, οι αντιεθνικιστές τις παρουσιάζουν ως σφαγή ντόπιων Μακεδόνων διαδοχικά από Βούλγαρους και Έλληνες αντάρτες. Και στην περίπτωση αυτή δεν αναγνωρίζουν οι αντιεθνικιστές τα αίτια για την έναρξη του Μακεδονικού Αγώνα, ενώ πάλι θεωρούν τους αντίπαλους ισάξιους σε αγριότητα. Ωστόσο η ιστορική αλήθεια είναι πως ελληνικά αντάρτικα σώματα στάλθηκαν στη Μακεδονία αφότου είχαν κατέλθει από τη Βουλγαρία βουλγαρικά αντάρτικα σώματα, τα οποία προσπαθούσαν να επιβάλουν δια της βίας την προσχώρηση των κατοίκων στη Βουλγαρική Εκκλησία. Για τους αντιεθνικιστές φυσικά δεν έχει σημασία ποιος ξεκίνησε, ποιος ήταν ο αμυνόμενος και ποιος ο επιτιθέμενος. Σημασία έχει μόνο να καταφέρουν να παρουσιαστούν ως ισόποσα και ίσης ποιότητας τα εγκλήματα των δύο πλευρών και μάλιστα με τέτοιον τρόπο, ώστε να φαίνεται πως οι ντόπιοι κάτοικοι ήταν της μακεδονικής εθνότητας. (2/11/2008)

]]> http://pontosandaristera.wordpress.com/2009/11/25/3-11-2009/feed/ 19 Πόντος και Αριστερά Quotes-3 Περισσότερα... barbed_w Homunculus sabah1____ 766 barbed_w http://pontosandaristera.wordpress.com/2009/11/20/4-11-2009/ http://pontosandaristera.wordpress.com/2009/11/20/4-11-2009/#comments Fri, 20 Nov 2009 17:14:02 +0000 Πόντος και Αριστερά http://pontosandaristera.wordpress.com/?p=6079 ]]>

Στους νεώτερους η βραχυγραφία “ΠΠΣΠ” δε λέει πολλά πράγματα … Και μάλλον με το δίκιο τους! Για τους λίγο μεγαλύτερους, που έζησαν την μεταπολιτευτική φοιτητική ζωή, σίγουρα κάτι λέει!  

H ΠΠΣΠ,  (Προοδευτική Πανσπουδαστική Συνδικαλιστική Παράταξη),  όπως μας πληροφορεί ο Καναλιώτης,  εισήγαγε για πρώτη φορά στην Ελλάδα τη μορφή της πολιτικής “παράταξης” και έτσι διερευνήθηκε η έννοια της και η λειτουργία της. Ακολούθησαν η ΠΣΚ και οι άλλες.

Μέσα λοιπόν από την ΠΠΣΠ και από τη δυνατότητα διαλεκτικής προσέγγισης της Ιστορίας – τελείως απρόοπτα και εκτός κάθε πρόβλεψης- καρποφόρησαν κάποιες γόνιμες απόψεις για τον Πόντο και τα όσα συνέβησαν εκεί κατά τα τραγικά χρόνια 1914-1923. Ακόμα, βαθμιαία γονιμοποιήθηκε και μια κριτική στο σταλινισμό που ανέδειξε για πρώτη φορά το ζήτημα της διαστρέβλωσης του σοσιαλισμού, των σταλινικών διώξεων κατά των Ελλήνων της Σοβιετικής Ένωσης και των υπόλοιπων άτυχων μειονοτήτων. Καθώς επίσης, την παραγνώριση της ύπαρξης των σημαντικών ελληνικών κοινοτήτων στην ΕΣΣΔ και την καθεστωτική προσπάθεια εξάλειψης των τοπικών πολιτισμών στην Ελλάδα και μεταξύ αυτών και του ποντιακού .  

Ας επιστρέψουμε όμως στην αρχική αφήγηση:

“Μέσα λοιπόν στην παράταξη της ΠΠΣΠ, υπήρχε και η ΠΠΣΠ Μαθηματικού στην Αθήνα. Ήταν μια ομάδα νέων ανθρώπων, φοιτητών του Μαθηματικού, που είχαν παρόμοια ενδιαφέροντα, όπως την ενασχόληση με τα κοινά και την πολιτική, την ίδια ιδεολογική  και πολιτική θεώρηση, την ίδια κοσμοθεωρία για την εξέλιξη της κοινωνίας, παρόμοιες αναφορές και ιστορικά διδάγματα από το ελληνικό αριστερό κίνημα. Αυτά που μας ενέπνεαν ήταν η εξέγερση του Πολυτεχνείου, η ιστορία του αριστερού κινήματος, ειδικά στην αντίσταση ενάντια στους ιταλούς/γερμανούς και τον εμφύλιο πόλεμο.”

Κάποια από τα μέλη της ΠΠΣΠ Μαθηματικού έξω από την Ιατρική Σχολή Αθηνών

“Αυτοί οι νέοι άνθρωποι είχαν την ιστορική τύχη (ή/και την ατυχία) να ανήκουν στο πιο προβληματισμένο προοδευτικό και δυναμικό κομμάτι της τότε κοινωνίας (το φοιτητικό) και ταυτόχρονα σε μια ιστορική παράταξη του φοιτητικού κινήματος και μάλιστα σε μια περίοδο που και η αγορά αναψυκτικού από το περίπτερο είχε στοιχεία πολιτικής κίνησης. Γιατί όλα ήταν πολιτική από το 1974, μέχρι ίσως και το 1981.”

 Αυτή ακριβώς η άκρατη πολιτικοποίηση έφερε σε κάποιους και τους πρώτους προβληματισμούς για το ποντιακό ζήτημα, για τη Γενοκτονία. Συνέβη ακριβώς εκείνη η διαδικασία, που στη μαρξιστική μας γλώσσα την θεωρούσαμε ως το ποιοτικό άλμα που προκαλεί η ποσοτική συσσώρευση!!! 

Το φαινόμενο αυτό της γονιμοποίησης των απόψεων για τον Πόντο από άτομα που προήλθαν από την ΠΠΣΠ, το θίξαμε στο άρθρο που αναδημοσιεύσαμε και είχε ως τίτλο “ΠΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ. Μια πρώτη προσέγγιση, μιας δύσκολης σχέσης“

Σε επίπεδο κοινωνικής συλλογικής έκφρασης, αυτό το ρεύμα ιδεών εκφράστηκε μέσα από την οργάνωση το 1986 ενός νέου, ριζοσπαστικού τότε, ποντιακού συλλόγου. Της “Αργώς” στην Καλλιθέα της Αττικής. Εκεί συνέβη ένα μοναδικά πρωτότυπο γεγονός…. Αρκετά χρόνια πριν τη διάλυσή της ΕΣΣΔ, υπήρξε συνάντηση αυτού του ρεύματος -όπως γεννήθηκε από κάποια παιδιά που είχαν την εμπειρία της ΠΠΣΠ- με τους νέους Πόντιους πρόσφυγες από τη Σοβιετική Ένωση. Αυτή η συνάντηση ήταν κυριολεκτικά εκρηκτική.

Οι διαφορετικές πορείες και οι  διαφορετικές εμπειρίες, δημιούργησαν κάποιες μοναδικές συνθέσεις  που αποτυπώθηκαν στις πρώτες προκηρύξεις, στις αφίσες, στα ποντιακά φεστιβάλ που άρχισαν να διοργανώνονται από το 1986.

Παράλληλα το ρεύμα αυτό των ιδεών θα επηρεάσει και την Οικολογική Εναλλακτική Ομάδα Κιλκίς που όσον αφορά τους περί του Πόντου προβληματισμούς, θα εκδώσει δύο εξαιρετικές προκηρύξεις τότε: μία στα ελληνικά και μία στα αγγλικά.

Μελλοντικά, μιλώντας για την ιστορία του ριζοσπαστικού ποντιακού κινήματος, θα δημοσιεύουμε αυτό το πολύτιμο -για όλους και όχι μόνο για τους ερευνητές-   αρχειακό υλικό…. 

1987: Συμμετοχή σε πολιτική κινητοποίησητων Ποντιακών Συλλογων Αργώ και Ευκλείδης. Κάπου έξω απ’ το Πολυτεχνείο στην Πατησίων…

Μια πολύ καλή ανάλυση για τα γεγονότα του Πολυτεχνείου δημοσιεύτηκε στο μπλογκ anarchypress σε μέρη δύο. Αναδημοσιεύουμε το δεύτερο…

ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΜΙΚΗ ΣΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ

Ή  ΕΝΑ ΕΠΙΤΥΧΗΜΕΝΟ «ΠΡΟΒΟΚΑΤΟΡΙΚΟ» ΣΧΕΔΙΟ

Με τον ερχομό του φθινοπώρου η «στροφή» του καθεστώτος αντί να εκτονώσει τα πράγματα οδηγεί σε αντίθετα αποτελέσματα. Οι εκλογές προετοιμάζονται για τις αρχές του 1974. Αλλά οι λογαριασμοί γίνονται χωρίς τον ξενοδόχο που αυτή τη φορά γίνεται απειλητικότερος για το σύστημα.

Ήδη από τις 19 Σεπτέμβρη γίνεται μια τεράστια σε όγκο συνέλευση των εμποροϋπαλλήλων που ζητούν την καθιέρωση της αργίας της Τετάρτης. Γίνονται επεισόδια με μπάτσους και συλλαμβάνονται αρκετά άτομα.

Όμως η αφορμή για να εκδηλωθεί έμπρακτα η μέχρι τότε καταπιεσμένη αντίθεση του κόσμου δίνεται στο μνημόσυνο του Γ. Παπανδρέου στις 4 Νοέμβρη. Όταν 5.000 διαδηλωτές επιχειρούν να καταθέσουν στεφάνι στον Άγνωστο Στρατιώτη, ξεσπούν βίαιες συγκρούσεις με τους μπάτσους που βρίσκονται έκπληκτοι μπροστά στο ξέσπασμα τέτοιας οργής. Μέσα από τα χέρια αστυνομικών ελευθερώνονται διαδηλωτές που έχουν συλληφθεί. Ακολουθεί άγριος λιθοβολισμός των μπάτσων που υποχωρούν και αναγκάζονται να πυροβολήσουν στον αέρα. Διαδηλωτές οπλισμένοι με ξύλα κυνηγούν αστυνομικούς και στις αντεπιθέσεις τους στήνουν οδοφράγματα. Οι συγκρούσεις εξαπλώνονται και σ’ άλλα σημεία της Αθήνας. Δεκάδες είναι οι τραυματίες ενώ ανακοινώνονται 37 συλλήψεις. Μια ομάδα διαδηλωτών κοντά στο Πολυτεχνείο είναι από τις τελευταίες που διαλύονται.

Εκείνο που θα πρέπει να σημειωθεί είναι πως κατά την πορεία που έγινε στις 8 Νοέμβρη, για να εκφραστεί η αλληλεγγύη στους 17 που δικάζονταν για τις συγκρούσεις της 4 Νοέμβρη και κατέληξε σε συμπλοκές με τους μπάτσους, ένας σημαντικός αριθμός φοιτητών βρέθηκε στο Πολυτεχνείο και παρέμεινε μέχρι τις 3 το απόγευμα φωνάζοντας συνθήματα και έχοντας κρεμάσει πανό που έγραφαν: ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΣΤΟΥΣ 17, ΕΞΟΥΣΙΑ ΣΤΟ ΛΑΟ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ.

Είναι φανερό πως αυτή η συνεχής επαφή με το χώρο του Πολυτεχνείου δεν ήταν εντελώς τυχαία. Μέσα σ’ αυτό το «αυθόρμητο» χαρακτηριστικό υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητη. Οι καταλήψεις της Νομικής είχαν γίνει αντικείμενο εκτίμησης και ανάλυσης από αρκετούς αριστεριστές. Στη Νομική υπήρχε το μειονέκτημα μιας απόστασης από τον κόσμο. Η Σόλωνος μπορούσε εύκολα να αποκλειστεί και οι καταληψίες να απομονωθούν σχετικά εύκολα από τις δυνάμεις καταστολής. Οι εμπειρίες των δυο προηγούμενων καταλήψεων έδειξαν πως δεν αρκούσε να μαζευτεί κόσμος, αλλά να μπορεί να υπάρχει και η αναγκαία επικοινωνία ανάμεσα σ’ αυτόν και τους καταληψίες. Τα μειονεκτήματα αυτά της Νομικής τα ξεπερνούσε το Πολυτεχνείο που, εκτός των άλλων, διέθετε μεγαλύτερο χώρο και ταυτόχρονα όντας στην καρδιά της πόλης πρόσφερε ακόμα μεγαλύτερο πλεονέκτημα: ΒΡΙΣΚΟΤΑΝ ΕΠΙ ΤΗΣ ΠΑΤΗΣΙΩΝ, η οποία αποτελούσε την σύνδεση τριών μεγάλων αρτηριών κυκλοφορίας (Πανεπιστημίου – Ακαδημίας – Σταδίου). Το Πολυτεχνείο σαν επιλογή για κατάληψη ήταν η ιδανική περίπτωση.

Από τη στιγμή που η ένταση είχε κορυφωθεί, το ζήτημα για τους αριστεριστές ήταν πως να μπορέσουν να αξιοποιήσουν αυτά τα πλεονεκτήματα. Η στάση του κόσμου έδειχνε την σωστή κατεύθυνση. Όλες αυτές οι εκτιμήσεις είχαν συζητηθεί και μεταφερθεί σε επί μέρους ομάδες. Πιο συγκεκριμένα, ο Νίκος Σιδέρης, φοιτητής και συνδικαλιστής στην Ιατρική σχολή, που εκλέχτηκε στην Συντονιστική Επιτροπή της κατάληψης του Πολυτεχνείου το 1973, είχε συζητήσει το σχέδιο με συντρόφους στην ομάδα του. [Η πρωταρχική ονομασία της ομάδας ήταν «Λίγκα» (τροτσκιστικών τάσεων) και με τις μικρές της δυνάμεις είχε τοποθετηθεί ενάντια στο δημοψήφισμα της δικτατορίας καλώντας σε ΑΠΟΧΗ. Μετά την εξέγερση του Νοέμβρη μετονομάστηκε σε «Οργάνωση Μπολσεβίκων» εκδίδοντας το παράνομο έντυπο «Κόκκινη Σημαία». Από τα τέλη του 1974 η οργάνωση μετασχηματίστηκε σε Ε.Λ.Ε.Κ. (Ελληνικό Λενινιστικό Επαναστατικό Κίνημα), μαοϊκών κατευθύνσεων, που δραστηριοποιήθηκε μέχρι και τον Οκτώβρη του 1976 οπότε και διαλύθηκε].

Είναι προφανές πως οι ίδιες συζητήσεις είχαν γίνει και σε άλλες οργανώσεις της επαναστατικής αριστεράς. Η γενική ιδέα που είχε συζητηθεί ήταν εν όψει των γενικών συνελεύσεων των σχολών να μπορέσει με κάποιο τέχνασμα να τραβηχτεί ο κόσμος στο Πολυτεχνείο. Εκεί οι διάσπαρτες δυνάμεις των αριστεριστών θα ήταν ενοποιημένες και έτσι θα μπορούσαν να ανατρέψουν τους συσχετισμούς δυνάμεων απέναντι στους ρεφορμιστές (ΚΚΕ-εξ και ΚΚΕ-εσ), να κερδηθούν μερικές συνελεύσεις σχολών και σε συνδυασμό με τον συγκεντρωμένο κόσμο που ήδη είχε δείξει πρωτοφανή μαχητικότητα να δημιουργηθεί ένα σταθερό σημείο αναφοράς και κινητοποιήσεων του κόσμου.

Αυτό το σχέδιο που η κάθε οργάνωση το είχε εντάξει στη δική της προοπτική βρισκόταν σύμφωνο με το εξεγερτικό κλίμα που επικρατούσε στην κοινωνία. Τώρα, το αν οι επί μέρους εκτιμήσεις (π.χ. για διαρκείς γενικές συνελεύσεις, που θα αναδείκνυαν ένα σταθερό επαναστατικό πόλο ανάλογο με τα σοβιέτ οδηγώντας σε ένα δυϊσμό εξουσιών) δεν επαληθεύτηκαν, οφείλεται στον παράγοντα που λέγεται κοινωνικός αγώνας και εξέγερση, που λειτουργεί σαρωτικά στις οποιεσδήποτε γραμμικές κατευθύνσεις των ιδεολογιών.

Σημασία έχει πως οι εξεγερτικές διαθέσεις της κοινωνίας έγιναν αντιληπτές και ενισχύθηκαν ιδιαίτερα από τη συγκεκριμένη αυτή πρωτοβουλία των αριστεριστών. Οπότε, το τέχνασμα που εφαρμόστηκε με την ψεύτικη είδηση ότι δήθεν οι μπάτσοι χτυπούσαν τους φοιτητές στο Πολυτεχνείο δικαιολογείται από την οργανωτική αδυναμία των αριστεριστών και δικαιώνεται ολοκληρωτικά, δεδομένου ότι μπόρεσε να δώσει δυνατότητα να υλοποιηθούν οι εξεγερτικές διαθέσεις του κόσμου.

Για πολλά χρόνια το ΚΚΕ μοιρολογεί και κλαίει που δεν μπόρεσε να αντιληφθεί την πραγματικότητα και να αποτρέψει την κατάληψη.

«Στις εκδηλώσεις αυτές (μεγάλες συγκεντρώσεις στις 8 Νοέμβρη) πέφτει και πάλι το σύνθημα της κατάληψης κτιρίων. Όμως ούτε τώρα η Α/Ε (Αντι(διχτατορική)-ΕΦΕΕ) και οι καθοδηγήσεις της ΚΝΕ (και φυσικά ούτε το Γραφείο Κλιμακίου της ΚΕ του Κόμματος) δίνουν μεγάλη προσοχή στο σύνθημα. Και δεν επεξεργάζονται τη συγκεκριμένη στάση τους μπροστά σε μια τέτοια προοπτική». (Έκθεση και συμπεράσματα για τα γεγονότα του Νοέμβρη 1973, που εγκρίθηκαν στην 4η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ, Ιούλης 1976). Φυσικά αυτή η «επεξεργασία» όπως ομολογούν και με τα αποσπάσματα που παραθέτουμε πιο κάτω (από την ίδια έκθεση) δεν θα αποσκοπούσε στην ενίσχυση των εξεγερτικών διαθέσεων του κόσμου.

Η μανία με την οποία το ΚΚΕ επιτέθηκε στην εξέγερση χαρακτηρίζοντάς την προβοκατόρικο κατασκεύασμα των κρατικών μηχανισμών είναι εξηγήσιμη. Όλο το ρεφορμιστικό του σχέδιο καταβαραθρώθηκε. Πως λοιπόν να μην χαρακτήριζαν χαφιέ τον Διονύση Μαυρογένη αφού με την πρόταση του για κατέβασμα των φοιτητών στο Πολυτεχνείο μετατράπηκε σε Νο 1 εχθρό του κόμματος και μαζί μ’ αυτόν και οι 350 που διέφυγαν των επιθέσεων των μπάτσων και μπήκαν στο Πολυτεχνείο;

Βέβαια, είναι χαρακτηριστικό πως στην έκθεση που αναφερόμαστε προσπαθούν να πάρουν πίσω ένα μέρος των αθλιοτήτων που εκτόξευσαν, αλλά συνεχίζοντας να επιμένουν πως στο Πολυτεχνείο έδρασαν προβοκάτορες. Αλλά κι αυτό έχει την εξήγηση του. Η έκθεση αυτή είναι γεμάτη από τα «κατορθώματα» του κόμματος που οδήγησαν στην παλλαϊκή εξέγερση. Οι παμπόνηροι αφού είχαν βάλει πλώρη να οικειοποιηθούν την εξέγερση ήταν επόμενο να της αφαιρέσουν τον προβοκατόρικο χαρακτήρα που της έδωσαν όσο βρίσκονταν στην παρανομία και δεν τους είχε δοθεί το Ο.Κ. από το κράτος να το παίζουν ρυθμιστές των επετειακών εκδηλώσεων.

Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε ποια εξέλιξη θα υπήρχε αν τα πράγματα δεν έφταναν στην κατάληψη του Πολυτεχνείου. Η μεθοδολογία των δύο ΚΚΕ οδηγούσε με μαθηματική ακρίβεια σε μια σειρά από διαδηλώσεις και συγκεντρώσεις που θα εκτόνωναν και θα κούραζαν τον κόσμο (παλιά τους τέχνη κόσκινο). Έτσι είναι ενδεχόμενο να υπήρχε μια διαδικασία ανάλογη αυτής που ακολουθήθηκε στη Χιλή (όπου ακόμα ψάχνονται αν θα δικάσουν ή όχι τον Πινοσέτ) και η οποία έβγαλε ισχυρό το κράτος.

Η εξέγερση του Νοέμβρη 1973 έφερε σημαντικά τραντάγματα στο κράτος με επιπτώσεις που φάνηκαν όλα τα επόμενα χρόνια και που είναι ευδιάκριτες ακόμα και σήμερα. Το βέβαιο ήταν πως τα δύο ΚΚΕ (εσωτερικού και εξωτερικού) είχαν προσανατολιστεί σε οργανωτικές διαδικασίες και στην προσπάθεια να ελέγξουν όσο το δυνατόν περισσότερο τον φοιτητικό χώρο, προχωρώντας σε κινητοποιήσεις που θεωρητικά «εντάσσονταν» στην προοπτική της ανατροπής της δικτατορίας. Όμως αυτή η «ένταξη» αποτελεί το εφευρεμένο εκ των υστέρων άλλοθι γιατί σε καμιά περίπτωση δεν έδινε προοπτική ανατροπής, αλλά αποσκοπούσε στον μετασχηματισμό του καθεστώτος μέσα από συνεχείς κινητοποιήσεις και διαπραγματεύσεις που σκοπό θα είχαν να κουράσουν και να εκτονώσουν αφού η δικτατορία προετοίμαζε εκλογές για τις αρχές του 1974.

«Αντίθετα τονίζονταν, και μάλιστα έντονα (πράγμα που γενικά ήταν σωστό), ότι θα έπρεπε να αποφευχθούν οι περιπτώσεις ξεκομμένων ενεργειών του Φοιτητικού Κινήματος, –και ειδικά με τη μορφή κατάληψης κτιρίων–, κάτω από την επίδραση των αυθόρμητων και αριστερίστικων στοιχείων».

(Έκθεση και συμπεράσματα για τα γεγονότα του Νοέμβρη 1973, που εγκρίθηκαν στην 4η Ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ. Ιούλης 1976).

«Σ’ αυτές τις συνθήκες η θέση του κόμματος, τονίζει, σωστά, τη σημασία της αποφασιστικής ανάπτυξης των διεκδικητικών αγώνων της εργατικής τάξης, των εργαζομένων, της νεολαίας, των φοιτητών, μέσα στα γενικά πλαίσια της ανάπτυξης της αντιχουντικής πάλης, για την ανατροπή της δικτατορίας. Επισημαίνει την ανάγκη της αξιοποίησης προς αυτή την κατεύθυνση, κάθε νόμιμης δυνατότητας. Την ανάγκη της οργάνωσης και κλιμάκωσης των λαϊκών κινητοποιήσεων» (στο ίδιο κείμενο).

Πουθενά όμως μέσα στην έκθεση δεν φαίνεται η επαγγελλόμενη ανατροπή της δικτατορίας.

Είναι βέβαιο πως η κοινωνική ένταση δεν μπορούσε να ακολουθήσει αυτές τις λογικές.

Τα ειρηνικά περάσματα στο σοσιαλισμό είχαν κουρελιαστεί μετά το πραξικόπημα του Πινοσέτ στη Χιλή. Η σφαγή στην Ταϋλάνδη χιλιάδων φοιτητών αντί να αποθαρρύνει είχε εξοργίσει τον κόσμο.

Οι συγκρούσεις με αφορμή το μνημόσυνο του Παπανδρέου προανήγγειλαν την εξέγερση. Μια σπίθα χρειαζόταν για να ανάψει η φωτιά στον κάμπο.

Η ΣΠΙΘΑ ΚΑΙ ΤΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ

Το πρωί της Τετάρτης 14 Νοέμβρη γίνονται Γενικές Συνελεύσεις των συλλόγων των φοιτητών για να συζητήσουν το θέμα των φοιτητικών εκλογών, ύστερα από προηγούμενη δήλωση του υπουργού παιδείας Σιφναίου στη Σύγκλητο και τους Σπουδαστές ότι έχει στείλει για δημοσίευση το διάταγμα για τη διεξαγωγή των εκλογών μετά τις 15 Φλεβάρη από εφορευτικές επιτροπές αριστούχων σπουδαστών.

Στη Νομική πραγματοποιείται συγκέντρωση με πρωτοβουλία της Αντι-ΕΦΕΕ. Γύρω στις 1 το μεσημέρι και ενώ η συνέλευση συνεχίζεται με άνοστες προτάσεις των συνδικαλιστών της Αντι-ΕΦΕΕ έρχεται η πληροφορία ότι στο Πολυτεχνείο έχουν δημιουργηθεί προκλήσεις της αστυνομίας και οι σπουδαστές τους αποδοκιμάζουν. Στο μεταξύ έχουν έλθει σπουδαστές και από άλλες σχολές. Μετά από λίγο κάποιος φωνάζει ότι «στο Πολυτεχνείο οι αστυνομικοί χτυπούν συναδέλφους (φοιτητές)». Επικρατεί αναστάτωση ανησυχία και οργή. Γίνεται πρόταση του μέλους της Φυσικομαθηματικής Διονύση Μαυρογένη να γίνει διαδήλωση προς το Πολυτεχνείο. Τα μέλη της Αντι-ΕΦΕΕ – ΚΝΕ αντιδρούν και δε συμμετέχουν. Περίπου 1500 φοιτητές ξεκινούν μέσω της Σόλωνος διαδήλωση που χτυπιέται από την αστυνομία κοντά στο Πολυτεχνείο. Οι μισοί περίπου από τους διαδηλωτές καταδιωκόμενοι από τους μπάτσους ενώνονται με τους φοιτητές που βρίσκονται στο προαύλιο του Πολυτεχνείου. Οι υπόλοιποι φεύγουν στους γύρω δρόμους. Αυτοί οι λιγοστοί που μπήκαν στο προαύλιο, είναι που αργότερα χαρακτηρίστηκαν από την ΚΝΕ – Αντι-ΕΦΕΕ σαν «οι πληρωμένοι πράχτορες των Ρουφογάλη – Καραγιαννόπουλου που μπήκαν στο Πολυτεχνείο» στο τεύχος της Πανσπουδαστικής Νo 8 από την ψεύτικη Συντονιστική Επιτροπή Αγώνα του Πολυτεχνείου.

Η επίθεση της αστυνομίας δημιουργεί νέα ένταση. Όσοι είναι μέσα στο προαύλιο φωνάζουν συνθήματα ενάντια στην τρομοκρατία του κράτους και καλούν τον κόσμο να πλησιάσει. Παράλληλα γιουχαΐζουν και βρίζουν αξιωματικούς του στρατού, της αστυνομίας και ευέλπιδες που περνούν από το πεζοδρόμιο. Οι αστυνομικοί επιδίδονται σε κυνηγητό των συγκεντρωμένων έξω από το Πολυτεχνείο, φοιτητών και πολιτών. Το μπλοκάρισμα του Πολυτεχνείου και οι επιθέσεις των μπάτσων εξαγριώνουν τους έγκλειστους που αρχίζουν να πετούν στους αστυνομικούς νεράντζια, ενώ γίνονται μικροσυμπλοκές αυτών που βρίσκονται έξω από το Πολυτεχνείο με τους μπάτσους.

Στο μεταξύ τα στελέχη της Αντι-ΕΦΕΕ – ΚΝΕ προσπαθούν με κάθε τρόπο να πείσουν τους συγκεντρωμένους στο Προαύλιο του Πολυτεχνείου να εγκαταλείψουν το χώρο. Κύριο επιχείρημα των μελών των δύο ΚΚΕ είναι ότι οι συγκεντρωμένοι βάζουν εμπόδιο στην πραγματοποίηση των Γενικών Συνελεύσεων. Όμως αποχώρηση εκείνη τη στιγμή, πέρα από πολλές άλλες συνέπειες, σήμαινε και άγριο ξυλοφόρτωμα των αποχωρούντων από τους μπάτσους. Οι φοιτητές του Πολυτεχνείου ολοκληρώνουν τις γενικές συνελεύσεις τους όπου αποφασίζουν απεργία και ενώνονται με τους υπόλοιπους. Οι Μηχανολόγοι συνεχίζουν τη συνέλευση τους μέχρι το απόγευμα οπότε και αποχωρούν από το Πολυτεχνείο ακολουθώντας την επιτροπή που αποτελείται από μέλη του Ρήγα Φεραίου.

Στις 5 περίπου, πλησιάζει τον χώρο της συγκέντρωσης ο εισαγγελέας υπηρεσίας Σανίτας. Δήλωσε στους συγκεντρωμένους ότι μπορούν να διαδηλώσουν και μετά να διαλυθούν ήσυχα.

Γύρω στις 5.30 οι μπάτσοι, που μέχρι εκείνη την ώρα έχουν κυκλώσει το κτίριο, αποχωρούν κάτω από τα έντονα γιουχαΐσματα των συγκεντρωμένων μέσα και έξω από το κτίριο.

Στις 6 θα γίνει η απόπειρα διάλυσης των συγκεντρωμένων από στελέχη της ΚΝΕ – Αντι-ΕΦΕΕ. Μέλη των επιτροπών του Πολυτεχνείου θα προσπαθήσουν να σπείρουν τον πανικό διαδίδοντας ότι επίκειται επίθεση της αστυνομίας, ότι η συγκέντρωση είναι ανεύθυνη και προκαλεί την αστυνομία και την κυβέρνηση. Αφού πείθουν τους Μηχανολόγους να αποχωρήσουν αρχίζουν ομαδική αποχώρηση με σκοπό να δημιουργήσουν ρεύμα και να τους ακολουθήσουν και άλλοι φοιτητές. Όμως, αριστεριστές με ομιλίες αλλά και οι ίδιοι οι συγκεντρωμένοι με το μαχητικό τους πνεύμα σταθεροποιούν τη συγκέντρωση.

Τα μέλη της ΚΝΕ – Αντι-ΕΦΕΕ και του Ρήγα κάνουν μια τελευταία προσπάθεια να πείσουν τον κόσμο να φύγει φωνάζοντας με τηλεβόες από τη γωνία Πατησίων και Στουρνάρα ότι ανάμεσα στους συγκεντρωμένους υπάρχουν προβοκάτορες. ‘Όμως αποτυγχάνουν.

Πραγματοποιείται μια σύσκεψη των αριστεριστών φοιτητών, συζητά την κατάσταση που διαμορφώθηκε και αποφασίζει να παρθούν τα αναγκαία μέτρα για την κατάληψη. Επειδή υπάρχουν αντιρρήσεις στην πρόταση να εξαγγελθεί άμεσα η κατάληψη παίρνονται όλα τα οργανωτικά μέτρα γι’ αυτή την περίπτωση αφήνοντας για αργότερα την οριστικοποίηση της απόφασης. Ορίζεται μια εξαμελής επιτροπή με την ευθύνη της υλοποίησης των οργανωτικών μέτρων της κατάληψης, όπως συγκρότηση φρουρών των εισόδων, ομάδες επιτήρησης, ομάδες προπαγάνδισης και ζύμωσης συνθημάτων κ.ά. Τα μέλη της ΚΝΕ – Αντι-ΕΦΕΕ και Ρήγα αρνούνται να συμμετάσχουν στην επιτροπή και μετά από λίγο εγκαταλείπουν επιδεικτικά το Πολυτεχνείο, με το επιχείρημα ότι η πρωτοβουλία της κατάληψης είναι ανεύθυνη και τυχοδιωκτική και γι’ αυτό διαχωρίζουν τη θέση τους. Φεύγοντας από το Πολυτεχνείο συγκεντρώνονται στο Σύλλογο των Στερεοελλαδιτών, όπου συζητούν να καταγγείλουν τους αριστεριστές και την πρωτοβουλία της κατάληψης με ανακοίνωση στον τύπο.

Γύρω στις 9 γίνεται ολοκληρωτική κατάληψη του Πολυτεχνείου και του γύρω χώρου. Σταματά η κυκλοφορία. Οι συγκεντρωμένοι ξεπερνούν τις 20.000.

Σε λίγο διάστημα οι διαδηλωτές φτάνουν τις 30.000. Ανεμίζονται σημαίες, καίγονται ομοιώματα του Παπαδόπουλου και σύμβολα της 21ης Απρίλη. Υψώνονται απειλητικές γροθιές. Κολλιούνται πλακάτ και πανό στα κάγκελα. Ισχυρές δυνάμεις αστυνομικών και θωρακισμένα του μηχανοκίνητου τμήματος βρίσκονται σ’ επιφυλακή στις πλατείες Κάνιγγος και Κοτζιά. Γύρω στις 12 τα μεσάνυχτα κλείνουν οι πόρτες του Πολυτεχνείου. Ο κόσμος αποχωρεί σιγά-σιγά. Αρχίζει η εσωτερική οργάνωση για την εξυπηρέτηση των αναγκών της κατάληψης. Έξω από το Πολυτεχνείο τραμπούκοι και ασφαλίτες με πολιτικά χτυπούν και καταδιώκουν λίγους συμπαραστάτες πού ‘χουν μείνει ακόμα στην Πατησίων.

Μέσα στο Πολυτεχνείο δημιουργούνται επιτροπές περιφρούρησης, για τις επισιτιστικές και υγειονομικές ανάγκες. Σχηματίζεται η Συντονιστική Επιτροπή των φοιτητών από φοιτητές διάφορων σχολών που είχαν εκλεγεί από παλιότερες φοιτητικές συνελεύσεις.

Το σύνολο των αντιπροσώπων είναι 28. Απ’ αυτούς 14 έχουν αποφασιστική ψήφο και 14 συμβουλευτική, ενώ αργότερα συμμετέχουν και 2 ανεξάρτητοι εργάτες, που εκπροσωπούν την 5μελη Εργατική Επιτροπή. Η συγκρότηση αυτής της επιτροπής προέκυψε από τους εργάτες που βρίσκονταν ανάμεσα στις 3500 καταληψίες.

Γύρω στις 11 το βράδυ από άτομα που δεν ήταν φοιτητές παίρνεται η πρωτοβουλία της ξεχωριστής συνέλευσης. Συμμετέχουν αναρχικοί (που παρά το ότι είναι λιγοστοί δεν έχουν λείψει από κανένα γεγονός από την αρχή των κινητοποιήσεων και έχουν συμβάλει με δυναμικό τρόπο σ’ αυτές), τροτσκιστές, μαρξιστές-λενινιστές και ανεξάρτητοι εργάτες. Αυτή η ξεχωριστή συγκέντρωση στην πλειοψηφία της περιλαμβάνει εργάτες και είναι η βάση των εργατικών συνελεύσεων της κατάληψης. Βρίσκεται κάποια αίθουσα στο κτίριο Γκίνη και από εκεί ξεκινά το κάλεσμα για μια εργατική συνέλευση. Παράλληλα ορισμένα άτομα από αυτούς που πήραν την πρωτοβουλία για την εργατική συνέλευση πηγαίνουν στο κτίριο της αρχιτεκτονικής και παίρνουν από τους φοιτητές έναν από τους τρεις πολυγράφους για να χρησιμοποιηθεί από την εργατική συνέλευση. Γίνονται προστριβές με ορισμένους φοιτητές μέλη του ΚΚΕ και ΚΚΕεσ.

Η 30μελής Συντονιστική Επιτροπή αποτελείται από 5 μέλη του ΚΚΕ, 7 του ΚΚΕεσ., 11 ανεξάρτητους, 2 της ΟΣΕ, 1 της οργάνωσης «Μπολσεβίκων», 1 της ΠΠΣΠ, 1 Τροτσκιστή και 2 ανεξάρτητους εργάτες εκπροσώπους της 5μελούς Εργατικής Επιτροπής.

Στο διάστημα αυτό γίνεται μυστική σύσκεψη στελεχών του ΠΑΚ και του ΚΚΕ με σκοπό να κινηθεί η διαδικασία εγκατάλειψης του Πολυτεχνείου, πραξικοπηματικά. Η ομολογία αυτής της επίμονης προσπάθειας γίνεται τρία χρόνια αργότερα στην ΚΟΜΕΠ (Κομμουνιστική Επιθεώρηση) 11/76.

Όμως πριν την έγγραφη ομολογία υπάρχει η προφορική.

Συγκεκριμένα, όπως αναφέρθηκε στη συνέλευση της Νομικής (απολογισμού του 1975) και επιβεβαιώθηκε από το ηγετικό στέλεχος της ΚΝΕ Αλαβάνο (νυν του ΣΥΝασπισμού), την Πέμπτη 15 Νοέμβρη, το βράδυ, πραγματοποιήθηκε σύσκεψη στελεχών με πρωτοβουλία των Αλαβάνου – Παριανού, που δήλωσαν ότι εκπροσωπούν επίσημα το ΚΚΕ -ΚΝΕ, και συζητήθηκε το θέμα της διάλυσης της κατάληψης. Στη σύσκεψη αυτή πήραν επίσης μέρος οι Γιάννης Μαντζουράνης, Τσαφαράκης, Λαλιώτης (νυν ΠΑΣΟΚ), Διονύσης Μαυρογένης, Μιχαλόπουλος και Θανάσης Τσούρας (νυν ΠΑΣΟΚ). Βέβαια όπως είδαμε προηγουμένως τόσο ο Μαντζουράνης όσο και ο Τζουμάκας, που δεν συμμετείχε επίσημα στην πυροσβεστική προσπάθεια του Πολυτεχνείου, είχαν επιτύχει το διώξιμο των έγκλειστων στη Νομική. Το ίδιο θέλαν να πραγματοποιήσουν και πάλι.

Η σύσκεψη αυτή, που έγινε γνωστή και στο ΕΑΤ/ΕΣΑ από ομολογίες ορισμένων από τους παραπάνω (ήταν κρατούμενοι), συμφώνησε στην ανάγκη της αποχώρηοης. (Διαφώνησε μόνο ο Μαυρογένης που στην Πανσπουδαστική No 8 δέχτηκε την συκοφαντική επίθεση ότι ήταν πράκτορας της ΚΥΠ) και προχώρησε στη διαδικασία πραγμάτωσης της. Συγκεκριμένα από τα στελέχη της ΚΝΕ προτάθηκε να ακολουθηθεί η μέθοδος που οδήγησε στην εκκένωση της Νομικής τον Φλεβάρη του 1973. Δηλαδή, με πραξικοπηματικό τρόπο να ανοίξουν οι πόρτες και αφού θα έχει προηγηθεί μια ζύμωση περί επέμβασης του στρατού στους φοβισμένους και με το πρόσχημα της συγκρότησης διαδήλωσης προς τη Βουλή στους αποφασισμένους, θα άρχιζαν να αποχωρούν ορισμένες ομάδες, δημιουργώντας ρεύμα και τετελεσμένο γεγονός.

Την Πέμπτη τη νύχτα, ο Διονύσης Μαυρογένης μέλος της εκλεγμένης 5μελούς συντονιστικής επιτροπής της Φυσικομαθηματικής ενημέρωσε τον Σταύρο Λυγερό, αντιπρόσωπο της Φυσικομαθηματικής στη Συντονιστική Επιτροπή, για τη σύσκεψη και τα σχέδια εκκένωσης, με αποτέλεσμα να μπει ανοιχτά στη Συνεδρίαση της Συντονιστικής Επιτροπής το ζήτημα, και να υποχωρήσουν τα μέλη της Αντι-ΕΦΕΕ, ΚΝΕ και οι λοιποί.

Αλλά ξέχωρα απʼ αυτά υπάρχει και η έγγραφη ομολογία στην Κομμουνιστική Επιθεώρηση 11/76, όπου δημοσιεύεται η έκθεση της Κ.Ε. του ΚΚΕ για το Πολυτεχνείο. Εκεί διαβάζουμε:

«Η σκέψη τους (εννοεί των καθοδηγήσεων του ΚΚΕ και της ΚΝΕ) ήταν κυρίως να πάρουν μέτρα για την άμεση απαγκίστρωση των φοιτητών από το Πολυτεχνείο και για εξέλιξη της εκδήλωσης σε αντιδιχτατορικές διαδηλώσεις προς μια ή περισσότερες κατευθύνσεις», (σελ. 98).

«Το μεσημέρι της Παρασκευής λίγα λεπτά πριν από τη Συνεδρίαση της Συντονιστικής Επιτροπής, ο τότε γραμματέας της ΚΝΕ του Πολυτεχνείου συναντά μέλος της Συντονιστικής Επιτροπής και του ανακοινώνει ότι λίγο πριν η καθοδήγηση του έβαλε ζήτημα για το πως θα κατορθώσουν να φύγουν από το Πολυτεχνείο. Ωστόσο η γραμμή αυτή για απαγκίστρωση από το Πολυτεχνείο, χάθηκε μέσα στις ανάλογες θέσεις που άρχισαν να διαμορφώνονται κείνες τις ώρες. Δεν έφτασε στα Μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής». (σελ. 101)

«Αν παίρνονταν –παρʼ όλες τις οργανωτικές μας αδυναμίες– ορισμένα βασικά οργανωτικά μέτρα και αξιοποιούνταν από τη Συντονιστική Επιτροπή τα μέσα που διέθετε, τότε μπορούσε να δοθεί πιο σωστός προσανατολισμός στην κατάληψη και θάταν και δυνατή μια πετυχημένη συνταγμένη υποχώρηση» (σελ. 103).

«Δύο μέλη του Γραφείου του Κεντρικού Συμβουλίου της ΚΝΕ, την Πέμπτη το πρωί, εξέτασαν τα γεγονότα επί τόπου, έκαναν τις πρώτες εχτιμήσεις και κατάληξαν σε μερικά μέτρα που έπρεπε να παρθούν. Παίρνοντας υπόψη την κατάσταση της οργάνωσης οι δύο καθοδηγητές της ΚΝΕ περιορίστηκαν κυρίως στο πως θα ελεγχθεί η κατάσταση με σκοπό την απαγκίστρωση» (σελ. 105).

«Υπήρξε η σκέψη μιας μαζικής εξόδου για διαδήλωση αλλά δεν έγινε δυνατό να πραγματοποιηθεί. Και όπως λέχτηκε προηγούμενα στα ίδια τα μέλη της Συντονιστικής Επιτροπής υπήρξε δισταγμός να προτείνουν την αποχώρηση, αν και είχαν αρχίσει να κατανοούν την αναγκαιότητα της» (σελ. 107).

«…είναι μάλλον βέβαιο ότι αν η ΚΝΕ ήταν σωστά προετοιμασμένη και τα στελέχη της δούλευαν έγκαιρα, σωστά και επιτόπου μέσα στο φοιτητικό κίνημα μ’ αυτή την κατεύθυνση, θα ήταν δυνατό ή να μην επιλεγεί καθόλου η μορφή της κατάληψης, ή και αν προσωρινά πραγματοποιούνταν, να στραφούν γρήγορα προς άλλες εξελίξεις. Πρόκειται για συμπέρασμα που έχει πάντοτε, και σήμερα αξία» (!!!) (σελ. 112).

«Περισσότερο απ’ ότι σε οποιαδήποτε άλλη περίπτωση, είναι αναγκαίο σε τέτοιας έκτασης αγώνες να έχει η καθοδήγηση προετοιμαστεί και για το ενδεχόμενο της υποχώρησης, πριν να πετύχει την πραγματοποίηση των στόχων του αγώνα. Υποχώρηση που πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο συντεταγμένη, ώστε να εξασφαλίζει την καλύτερη προφύλαξη των στελεχών τη συνέχιση από άλλες θέσεις και σ’ άλλες μορφές αγώνα. Αυτό είναι πολύ περισσότερο αναγκαίο με περιπτώσεις που τέτοιοι αγώνες δεν ελέγχονται και δεν καθοδηγούνται από τις συνεπείς επαναστατικές δυνάμεις, από το ΚΚΕ» (σελ. 119).

Η επιμονή στην αποχώρηση είναι κάτι περισσότερο από εξοργιστική. Όσο για την προφύλαξη των στελεχών του ΚΚΕ, έτσι κι αλλιώς αυτή έγινε το βράδυ της Παρασκευής όπου αρκετοί την «κοπάνισαν» για να «συνεχίσουν» καλύτερα τον αγώνα από τις κρυψώνες.

Να τώρα και το συμπέρασμα της έκθεσης της Κ.Ε. του ΚΚΕ στην ίδια ΚΟΜΕΠ:

«Να ρίξουμε όσες περισσότερες δυνάμεις μπορούμε μέσα κι έξω από το Πολυτεχνείο με σκοπό την Παρασκευή προς το απόγευμα όταν θα έχει μαζευτεί και κόσμος να μπορέσουμε να σπρώξουμε τα πράγματα σε διαδηλώσεις».

Δεν χωρά καμιά αμφιβολία πως οι γνωστές παρατάξεις Αντι-ΕΦΕΕ και Ρήγας Φεραίος αντιτάχθηκαν από την αρχή στην κατάληψη. Όμως δεν μπόρεσαν να εμποδίσουν την ορμή του κόσμου. Στη συνέχεια βέβαια η διαδικασία υπονόμευσης της κατάληψης δεν έπαψε. Προτάσεις στις συνελεύσεις για αποχώρηση και επίδοση ψηφισμάτων, για συνεργασία με την «Επιτροπή για την αποκατάσταση της Δημοκρατικής Νομιμότητος», για κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας, για περιορισμό σε καθαρά φοιτητικά αιτήματα. Κι ακόμα, λογοκρισία και έλεγχος στα συνθήματα που δεν εξέφραζαν τις παρατάξεις. Σβήσιμο των συνθημάτων που δεν ήταν σύμφωνα με τη γραμμή τους, ερμηνεύοντας όπως τους άρεσε την απόφαση της συντονιστικής επιτροπής.

Εγκάθετοι των παρατάξεων που έρχονταν ακόμα και από την επαρχία πιάνανε κατευθείαν θέση λογοκριτή των διαθέσεων του κόσμου. Το δηλώνουν άλλωστε ανοιχτά στο ίδιο τεύχος της Κομμουνιστικής επιθεώρησης:

«Τα πόστα της εκδήλωσης κρατούνται βασικά από μέλη της Αντι-ΕΦΕΕ. Περιορίζεται σημαντικά ο ρόλος των αριστεριστών». (σελ. 100)

Μιας και δεν μπορούσαν πάντα να ελέγξουν την κατάσταση όπως τους συνέφερε (δουλικά και συμβιβαστικά με τη χούντα) πλαστογραφούσαν υπογραφές της συντονιστικής επιτροπής για να πιάσουν θέσεις κλειδιά. (Ένα τέτοιο παράδειγμα αφορά τον Δημήτρη Καραγκουλέ, φοιτητή τότε της Φυσικομαθηματικής και μέλος τη ΚΝΕ, που επιχείρησε με πλαστογραφημένη υπογραφή ενός μέλους της Σ.Ε. να ελέγξει το Ραδιοσταθμό, αλλά εντοπίστηκε έγκαιρα και απομονώθηκε. Ο Καραγκουλές αργότερα έγινε μέλος της Κ.Ε. του ΚΚΕ και στις φοιτητικές εκλογές του ‘79 στη Νομική κατέβηκε με τους τραμπούκους του και με εντολή της Κ.Ε. να «συντρίψουν τους αναρχικούς», δηλ. όσους ήταν αντίθετοι με την ΚΝΕ.

Αλλά ένα ακόμα παράδειγμα θα αναφέρουμε πάνω σ’ αυτό το σημείο.

Την Παρασκευή 16 Νοέμβρη όταν συνεδρίαζε η Συντονιστική επιτροπή για να αποφασίσει για την Ανακοίνωση που θα διαβαζόταν στους δημοσιογράφους απορρίφθηκε με παρέμβαση του αντιπροσώπου της Φυσικομαθηματικής, φράση που έλεγε: «Καλούμε όλα τα αντιδιχτατορικά κόμματα και οργανώσεις να συμφωνήσουν σ’ ένα κοινό πρόγραμμα που θα αποκαθιστά τη λαϊκή κυριαρχία και την Εθνική Ανεξαρτησία».

Να τώρα τι γράφει η Κ.Ε. του ΚΚΕ στην Κομμουνιστική Επιθεώρηση (ΚΟΜΕΠ 11/76) που προαναφέραμε:

«Στην πρώτη συνεδρίαση (της Εκλεγμένης Συντονιστικής Επιτροπής) το μεσημέρι της Παρασκευής, μετά από θυελλώδεις συζητήσεις και διαπληχτισμούς η Συντ. Επιτροπή καταλήγει στην πασίγνωστη πια ανακοίνωση που καθόρισε τον χαραχτήρα της εκδήλωσης σαν αντιφασιστικής – αντιϊμπεριαλιστικής εκδήλωσης. Υπήρξε ιδιαίτερα σοβαρή διάσταση για την τελευταία παράγραφο της, κυρίως από αντίθεση των αριστεριστών. Αντιπροσωπεία της Γραμματείας διάβασε το κείμενο της στους δημοσιογράφους, χωρίς την παράγραφο αυτή».

Να όμως τι έγινε στη συνέχεια με τα πόστα που ‘χαν πιάσει: «Τελικά στον πομπό ύστερα από συμφωνία των μελών της Αντι-ΕΦΕΕ και του Ρήγα, το κείμενο διαβάστηκε μαζί μ’ αυτή την παράγραφο…» (ΚΟΜΕΠ 11/76). Θέλει μήπως κανείς μεγαλύτερη απόδειξη απ’ αυτή την πλήρη ομολογία;

Θα μπορούσαν να παρατεθούν αρκετά ακόμα αποσπάσματα αλλά νομίζουμε πως αυτά είναι αρκετά για να βγάλει ο καθένας τα συμπεράσματά του.

Αυτό που θα πρέπει να πούμε κλείνοντας αυτό το κείμενο είναι πως η δυναμική της κοινωνικής εξέγερσης είναι απρόβλεπτη ακόμα κι απ’ αυτούς που την προετοιμάζουν ή διαισθάνονται πως έρχεται.

Το να ζει κανείς μέσα σε μια εξέγερση είναι κάτι το ανεπανάληπτο που δεν μπορεί να περιγραφεί. Κι αυτό το συναίσθημα δεν μπορούν να το καταλάβουν όσοι την εξορκίζουν και την πολεμούν, γιατί τα ανθρώπινα αντανακλαστικά τους έχουν διαβρωθεί, ατονήσει ή μεταλλαχθεί μέσα από την συνεχή τριβή, επαφή ή συγχώνευση με τις λογικές της εξουσίας. Μερικές φορές έχει σημασία ακόμα και το ποιος θα ανάψει το σπίρτο ή θα δημιουργήσει την μικρή σπίθα για να απλωθεί η φλόγα της ανθρώπινης επιθυμίας και δημιουργικότητας.

Γιατί, η εξέγερση είναι η προϋπόθεση για ένα κόσμο ανθρώπινο. Αυτή η στιγμή είναι ανεπανάληπτη. Τα όσα θα ακολουθήσουν απερίγραπτα. Όσοι βρίσκονται μέσα σ’ αυτό το δημιουργικό παλμό της κοινωνίας μπορούν να ζήσουν και να αισθανθούν πόση δύναμη κρύβει η ανθρώπινη κοινωνία.

Όσα κι αν λένε όσα κι αν κάνουν όλοι αυτοί που την πολεμούν θα παραμένουν ανίκανοι να αντιληφθούν πως για λίγα ψίχουλα χάνουν έναν ολόκληρο κόσμο.

Εκτός από τη “Βαθειά Ψυχή” υπάρχει και η “Νεκρή Ψυχή“…

Το όνομα “Ζντάνοφ”  ίσως να μη λέει πολλά στους νεότερους. Για τους παλαιότερους όμως που έζησαν την ιστορία της Αριστεράς, ήταν ο εισηγητής της τάσης του “σοσιαλιστικού ρεαλισμού”  και ο κακός  δαίμονας της ελεύθερης επανασταστικής τέχνης που άνθισε μετά την Επανάσταση του Οκτώβρη. Το σημαντικότερο για το καθεστώς ήταν η εγκαθίδρυση μιας ποδηγετούμενης τέχνης, της οποίας τα καλλιτεχνικά έργα θα συμβάδιζαν με τα πιστεύω και τις ενέργειες του καθεστώτος. Ο βίος και η πολιτεία του Ζντάνοφ ταυτίστηκαν με την καταστολή και την τρομοκρατία ενάντια σε κάθε ελεύθερη, δημιουργική σκέψη. 

Η τοποθέτησή του  ως υπευθύνου για την εφαρμογή των ιδεωδών του “σοσιαλιστικού ρεαλισμού”, ο οποίος ήταν πλέον η μοναδική επίσημη πολιτική ιδεολογία του Σοβιετικού κράτους στις τέχνες, σήμαινε την απόλυτη επικράτηση της ασφαλίτικης λογικής στην πολιτιστική ζωή.  Ο Ζντάνοφ ξεκίνησε μία διαδικασία χειραγώγησης (την ονόμαζε «αναδιοργάνωση») των τεχνών. 

Η βασική ιδεολογία της περιόδου αυτής εκφράστηκε με το σύνθημα «ή μαζί μας ή εναντίον μας». Μέση λύση για τους καλλιτέχνες δεν υπήρχε.

Τον Ζντάνοφ και την καταστολή της ελεύθερης σκέψης και δημιουργίας, θυμήθηκε, πολύ πετυχημένα, ο Βασίλης Καρδάσης στη χθεσινή “Ελευθεροτυπία” για να χαρακτηρίσει το εμπαθές, αντιδραστικό κείμενο του “Ιού” της “Ελευθεροτυπίας“ ενάντια στην ταινία “Ψυχή Βαθειά” του Παντελή Βούλγαρη, κατηγορώντας τον “Ιό”  για σκοταδισμό:  

Ο σύγχρονος Ζντάνοφ

Από τον ΒΑΣΙΛΗ ΚΑΡΔΑΣΗ

“Ποιος είναι τούτος που αναλίσκεται περήφανος;
Το σώμα του το ανθρώπινο δεν πονά;”

Τάκης Σινόπουλος, «Ο καιόμενος», Κέντρων, 1997

Διάφοροι «αριστεροί» σκοταδιστές έσπευσαν να καταγγείλουν τον Παντελή Βούλγαρη και την «Ψυχή βαθιά», επειδή τάχα έφτιαξε μια αποϊδεολογικοποιημένη ταινία για τον Εμφύλιο. Τον κατηγόρησαν για έλλειψη αριστερής άποψης, για παραβίαση της ιστορικής αλήθειας. Αναβιώνουν οι σθεναροί μιμητές του Ζντάνοφ και οι ωμές επεμβάσεις της ηγεσίας της ΕΔΑ στην Επιθεώρηση Τέχνης, εναντίον του πνεύματος ελεύθερης καλλιτεχνικής δημιουργίας.

ΠΡΑΓΜΑΤΙ, στην ταινία του Βούλγαρη απουσιάζει το πολιτικο-ιδεολογικό περιεχόμενο της εμφύλιας σύρραξης. Αυτό επέλεξαν η σεναριογράφος και ο σκηνοθέτης, γιατί έτσι θέλανε και δικαίωμά τους. Επιχείρησαν όμως με μια ουμανιστική θέαση να καταδείξουν την ανθρώπινη πλευρά, να προβάλουν τις ανατροπές στις καθημερινές λειτουργίες των κοινωνιών της υπαίθρου, να υπογραμμίσουν τη διατάραξη των διαπροσωπικών σχέσεων σε φίλους και συγγενείς. Ισχυρίζεται κανείς ότι αυτά είναι ήσσονος σημασίας εκδοχές του ελληνικού εμφύλιου; Ας διαβάσει τις εκδομένες μαρτυρίες, τα ημερολόγια και τα απομνημονεύματα των ανώνυμων πρωταγωνιστών. Εμφύλιος δεν ήταν μόνο ο απίστευτος ηρωισμός των μαχητών του Δημοκρατικού Στρατού, η τραγική ήττα της Αριστεράς, οι εκτελέσεις, οι διώξεις, οι τόποι εξορίας. Δεν ήταν μόνο η κατίσχυση της εθνικόφρονης ιδεολογίας, που κατήγαγε λαμπρή νίκη σε βάρος του λαϊκού κινήματος. Δεν ήταν μόνο η επέμβαση των Αμερικανών στο πλευρό του Στρατού για τη σωτηρία του καθεστώτος. Αυτά συνιστούν αναγνωρίσιμες και εν πολλοίς παρα-προβλημένες πολιτικές και ιδεολογικές συνιστώσες της εμφύλιας σύγκρουσης.

ΕΜΦΥΛΙΟΣ ήταν και ο αναγκαστικός χωρισμός των ζευγαριών, η βίαιη απομάκρυνση της μάνας από το παιδί της, η εκδίωξη από το περιβάλλον του χωριού, το μίσος ανάμεσα σε αδέλφια και φίλους. Ηταν, δηλαδή, και η διάσπαση της οικογένειας, η διάρρηξη της κανονικότητας στην εξέλιξη της φυσικής ζωής, η ανατροπή της συνέχειας στις παραδοσιακές σχέσεις ενός κόσμου. Αυτές είναι οι περίπου αθέατες πλευρές, αυτές που συνήθως δεν ελκύουν τον ερευνητή, καθιζάνουν στο περιθώριο του ιστορικού παραδείγματος. Ακόμη κι αν συγκροτούν πολλαπλές εκφάνσεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς, αφήνονται ηθελημένα στο παραβάν του ερευνητικού πεδίου, προκειμένου να διευκολυνθεί η επικέντρωση σ’ εκείνα που ορίζονται ως σπουδαία, ως θεμέλια της ιστορικής εξέλιξης. Ο Βούλγαρης επιχείρησε την απόδραση από την κυρίαρχη σκηνή, προτίμησε τη δύσκολη στενωπό της προσωπικής οδύνης, εν τέλει μακριά από την καθολική αποδοχή του «αριστερού» ακροατηρίου. Εύγε του!

kardasis@econ.soc.uoc.gr

 MARCHE DU PONT

Ένα  “έγγραφο” μεγάλης ιστορικής αλλά και συναισθηματικής αξίας έφτασε στα χέρια μας. 

ΕΜΒΑΤΗΡΙΟΝ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ – Παρίσιοι 1921.

Εκεί όπου κρίνονταν οι τύχες του τότε κόσμου (μαζί και του Πόντου) και στην προσπάθεια των Ποντίων για δημιουργία ανεξάρτητου κράτους   φαίνεται να δημιουργήθηκε το “Εμβατήριον του Πόντου” καθώς και ο “Χάρτης της Δημοκρατίας του Ευξείνου  Πόντου”  ( Carte de la republique du Pont Euxin) που βρίσκεται  στην πρώτη σελίδα και που τυπώθηκε και κυκλοφόρησε σε δύο εκδόσεις σε επιστολικό δελτάριο .

Ποίηση και μουσική του εμβατηρίου αναφέρεται το όνομα Α. ΠΑΝΩΡΓΙΑ. Δεν γνωρίζουμε αν πρόκειται για πραγματικό όνομα ή για ψευδώνυμο (κάθε βοήθεια δεκτή).  Επίσης για την μελωδία του ύμνου δεν μπορούμε,  προς στιγμή ,να σημειώσουμε κάτι καθ’ ότι οι μουσικές μας γνώσεις δεν μας βοηθούν. 

 Να θυμήσουμε ότι ένα από τα βασικά κέντρα του ποντιακού κινήματος την περίοδο 1917-1922 είχε ως έδρα τη Μασσαλία της Νότιας Γαλλίας. Εκεί συνήλθε και ένα από τα πρώτα παγκόσμια ποντιακά συνέδρια (Οκτώβριος 1917) που έθεσαν ως στόχο τη δημιουργία ενός δεύτερου ελληνικού κράτους, της μαυροθαλασσίτικης Δημοκρατίας του Πόντου. Μια από τις εκδόσεις του διεκδικούμενου χώρου, είχε στα γαλλικά μια έκφραση, επηρεασμένη από τη Γαλλική Επανάσταση και τις αρχές της: “Πολίτες του Εύξεινου Πόντου σηκωθείτε, ζητήστε από τα ελεύθερα έθνη τα ύψιστα δικαιώματα στη ζωή και στην ελευθερία”.

Μια από τις εντυπωσιακές πολιτικές πράξεις εκείνης της εποχής ήταν η αποστολή στον Λέοντα Τρότσκι επιστολής (Φεβρουάριος του 1918) με την οποία ζητούσαν από τη νεαρή σοβιετική κυβέρνηση να στηρίξει τον αγώνα των Ποντίων για ελευθερία. Όμως, δυστυχώς, ο Λένιν είχε καταφέρει να επιβάλλει με ανορθόδοξους τρόπους, την πολιτικη της “με κάθε τρόπο και θυσία”  ειρήνευσης με τις Κεντρικές Δυνάμεις και την αποχώρηση της Ρωσίας από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι θυσίες αυτές στη Συνθήκη του Μπρεστ Λιτόφσκ, ήταν η παραχώρηση ολόκληρης της Ουκρανίας και της Κριμαίας στους Γερμανούς και στους Νεότουρκους συμμάχους των Γερμανών, του Καρς-Αρνταχάν μαζί με την αποχώρηση των ρωσικών στρατευμάτων από τον ανατολικό Πόντο.

Τότε οι δυνάμεις που βρίσκονταν Αριστερά των μπολσεβίκων, αλλά  και ο ίδιος ο  Τρότσκι, υποστήριζαν τη μετατροπή του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου σε επανασταστικό  και την μεταφορά της Επανάστασης στο κέντρο της Ευρώπης και όχι την “με κάθε τρόπο και θυσία”  ειρήνευση με τους Γερμανο-αυστριακούς και τους Νεότουρκους…   

Στη Διακήρυξη του Ποντιακού Συνεδρίου της Μασσαλίας (Οκτώβριος 1917) προς τους απανταχού Πόντιους, ο Κωνσταντίνος Κωσταντινίδης, πρωτεργάτης της κίνησης για έναν Ελεύθερο Πόντο διαβάζουμε:   «Συμπολίτες, σε μας έτυχε να ζητήσουμε και να πετύχουμε την εθνική μας ανεξαρτησία. Ας ενωθούμε λοιπόν κάτω από το ιδεώδες της ελευθερίας και ας είμαστε πεπεισμένοι ότι οι προστάτιδες δυνάμεις Γαλλία, Ρωσία και Αγγλία, οι οποίες αναγνωρίζουν τα ύψιστα δίκαιά μας, θα μας υποστηρίξουν για την πραγματοποίηση των αιώνιων πόθων μας με την αποκατάσταση της δημοκρατίας του Πόντου.»  (Οκτώβριος 1917, Μασσαλία. Κ. Γ. Κωνσταντινίδου, Πραγματεία περί Πόντου, Αθήνα, εκδ. Νότη Καραβία, επανατύπωση, χ.χ.)

Μετά το τέλος του Α΄Παγκοσμίου Πολεμου οι ελπίδες των υπόδουλων λαών αναζωπυρώθηκαν. Πίστεψαν -ματαίως- ότι ήρθε η ώρα να απολαύσουν τους καρπούς της λευτεριάς. Τότε γράφτηκε  “Ο ύμνος του Πόντου”, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1921. Όμως δεν υπολόγισαν ότι στην εξουσία της Ελλάδας θα ανέβαιναν οι μοναρχικοί. Αντιπολεμικοί, αντιμικρασιάτες και οπαδοί της “Μικρά πληνΕντίμου”, που έκαναν ότι περνούσε απ’  το χέρι τους να μετατρέψουν το περιθωριακό κίνημα του Κεμάλ σε συνομιλητή των Συμμάχων. Τ’ότε, απ’ τους μοναρχικούς κυβερνήτες του Λαϊκού Κόμματος,  ο Πόντος εγκαταλείφθηκε οριστικά στην τραγική του μοίρα  

Έξω πάμε καλά!!!

Με πρωτοβουλία του Συλλογου Ποντίων Σικάγου “Ξενιτέας”,  το Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2009 πραγματοποιείται επιστημονικό   συνέδριο με θέμα: «Ακαδημαϊκή Σύνοδος για την Μικρασιατική Καταστροφή».

Συμμετέχει ο  Τούρκος ιστορικός, καθηγητής στο πανεπιστήμιο Κλάρκ (Γουόρτσεστερ, Μασσαχουσέτης) Τανέρ Ακσάμ με τίτλο ομιλίας: “Οι ελληνικοί «Εκτοπισμοί» και Σφαγές του 1913-1914. Μια δοκιμαστική πρόβα για την Αρμενική Γενοκτονία”.   Συμμετέχουν επίσης ο Διευθυντής του Ινστιτούτου Ζόριαν, Τορόντο, Καναδά, Κ. Τζoρτζ Σιρινιάν και ο δρ. Κωνσταντίνος Χατζηδημητρίου (Αναπληρωτής Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Σεν Τζονς της Ν. Υόρκης) με θέμα: “Επίσημες και ανεπίσημες αμερικανικές αντιδράσεις για την «Καταστροφή» στη Μικρά Ασία. Τι αποκαλύπτεται από τα αποδεικτικά στοιχεία”, ο Ματίας Μπγιόρνλουντ (Ιστορικός και Ερευνητής) με θέμα: “Οι διώξεις των Ελλήνων και των Αρμενίων στη Σμύρνη 1914-1916: Μία ξεχωριστή περίπτωση στην πορεία των τελευταίων Οθωμανικών γενοκτονιών”, ο  Δρ. Αλεξάντερ Κιτρόεφ (Συνεργάτης Καθηγητής Ιστορίας στο Κολέγιο Χάβερφορντ, Πενσυλβ.) με θέμα “Η δεινή θέση των Ελλήνων προσφύγων μετά την διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας” και ο  Δρ. Βαν Κουφουδάκης (Επίτιμος Κοσμήτορας του Πανεπιστημίου Τεχνών και Επιστημών, Περντιου, Ιντιάνα) με θέμα “Οι σκόπιμες και συστηματικές τουρκικές παραβιάσεις των Διεθνών Συνθηκών από το 1923″

Οι διοργανωτές, στην Ανακοίνωσή τους αναφέρουν :

“Η σύνοδος έχει τίτλο «Ακαδημαϊκή Σύνοδος για την Μικρασιατική Καταστροφή» και επικεντρώνεται στην Ελληνική “εμπειρία” στην Μικρά Ασία, στον Πόντο και στην Ανατολική Θράκη κατά τη διάρκεια των αρχών του 20ου αιώνα και στα γεγονότα που ακολούθησαν μετά την “Μεγάλη Καταστροφή”. Αρκετοί ακαδημαϊκοί θα παρουσιάσουν αυθεντικά έγγραφα σχετικά με το θέμα, τα οποία ο σύλλογός μας έχει ζητήσει την άδεια να δημοσιεύσει.

Η σύνοδος αυτή είναι μια συνέχεια της συνόδου που έγινε το περασμένο έτος με τίτλο «Η Καταστροφή στην Μικρά Ασία και στον Πόντο» όπου υπογραμμίστηκαν τα παρακάτω σημαντικά θέματα:
Από τότε, αρκετές προσπάθειες έχουν γίνει από τον σύλλογό μας ώστε να ταυτοποίησει, να συγκεντρώσει και να ανατυπώσει ιστορικά σημαντικά βιβλία τα οποία ελπίζουμε ότι θα τα έχουμε στη διάθεση των ακαδημαϊκών σε κάποιο κεντρικό σημείο.

Οι επερχόμενες παρουσιάσεις θα μας επιτρέψουν να δημοσιεύσουμε υλικό το οποίο είναι απαραίτητο στον ακαδημαϊκό κόσμο. Πιστεύουμε ότι δεν είναι μόνο ένα ηθικό καθήκον της ανθρωπότητας να θυμόμαστε τις εκτοπίσεις, τις σφαγές και τη γενοκτονία που κηλίδωσαν την Ιστορία, αλλά επίσης να προωθήσουμε τη γνώση τέτοιων τρομερών γεγονότων ώστε να εμποδίσουμε μελλοντική επανάληψή τους. Δυστυχώς, η αγγλόφωνη τεκμηρίωση για την τραγωδία του Ελληνισμού της Μικράς Ασίας και του Πόντου είναι μάλλον λιγοστή, περιορισμένη σε παλιά εύθραυστα βιβλία τα οποία καταστρέφονται στις βιβλιοθήκες του έθνους. Μόνο μέσα από καινούργιες, ιστορικά αξιόπιστες εργασίες θα γίνει δυνατή η ενημέρωση των συμπολιτών μας αμερικανών και να αντιπαλέψουμε αυτούς οι οποίοι αρνούνται την αυθεντικότητα αυτών των ντοκουμέντων για τις δικές τους πολιτικές σκοπιμότητες.

Η σύνοδος θα λάβει χώρα στο Westin Hotel, 6100 River Road, Rosemont, Illinois, το Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2009, από τις 8 π.μ. έως τις 5 μ.μ.

Ο Σύλλογος Ποντίων Ελλήνων του Σικάγο ολόψυχα σας προσκαλεί στην ολοήμερη σύνοδο η οποία θα λάβει χώρα στο Rosemont, IL το Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2009.

- Η εγκαθίδρυση ενός κέντρου ερευνών για την προσέλκυση των κορυφαίων ακαδημαϊκών στο συγκεκριμένο θέμα παγκοσμίως,
- Η ανατύπωση σπανίων βιβλίων που εστιάζουν στα γεγονότα της περιόδου 1908-1923,
- Η μετάφραση σημαντικών βιβλίων και ντοκουμέντων από τα ελληνικά και άλλες γλώσσες στα Αγγλικά,
- Η ίδρυση βιβλιοθήκης αποτελούμενη από ιστορικά πολύτιμο υλικό,

———————————————————————————————–

Dear friends of the Pontian Greek Society of Chicago “Xeniteas”,

The Pontian Greek Society of Chicago with the support of other Greek American organizations to be named later, invites you to attend an all day conference to be held at the Westin Hotel, 6100 River Road, Rosemont, Illinois on Saturday, November 7, from 8:00 AM to 5:00 PM.

This conference entitled “Academic Conference on the Asia Minor Catastrophe” will focus on the Hellenic experience in Asia Minor, Pontus and Eastern Thrace during the early part of the 20th century and the events that followed the “Megali Catastrophe”. Several scholars are scheduled to present original papers on these events, which our organization has been granted permission to publish.

For registration/sponsor form and fees, please visit: www.pontiangreeks.org

This event is a follow-up to the May 2008 conference titled “The Catastrophe in Asia Minor and Pontus” where the following important issues were addressed:

- The establishment of a research center to attract the world’s leading scholars on this subject matter,
- The reprint of rare books focusing on the events in the region between 1908-1923,
- The translation of important books and documents from Greek and other languages to English,
- The establishment of a library where historically significant material will be organized, preserved, and made easily accessible.

Over the last few years, our organization has worked on identifying, collecting, and reprinting historically significant books, which we hope to make available to scholars in a central location.

The upcoming paper presentations will allow us to publish material that is needed in the academic world. We believe it is not only humanity’s moral duty to remember the expulsions, massacres, and genocides that have marred history, but to promote awareness of such terrible events to prevent their future re-occurrence. Unfortunately, English-language documentation of the tragedy of Hellenism in Asia Minor and Pontus is rather scant and limited to old, fragile books that are falling apart in our nation’s libraries. Only through new, historically valuable works will we be able to inform our fellow citizens about the Greek genocide, and combat those who would deny the veracity of these documents for their own politically expedient reasons.

The ancient Hellenic civilization that arose in Asia Minor and Pontus contributed to the enrichment of human knowledge in fields ranging from philosophy, history and poetry to astronomy and mathematics – to this day, the world continues to benefit from these achievements, and we strongly believe it is the duty of every Greek and philhellene to preserve this rich cultural legacy while remembering and understanding the reasons behind its destruction in its ancestral homelands.

We sincerely hope that you will join us in making this event a success. Enclosed is the program with further details along with a registration form.

We kindly ask that you consider making a contribution to help underwrite the conference. All sponsors will be recognized in the Conference Program Book. Please complete the appropriate portion of the Registration Form and return it with your check made payable to Pontian Greek Society of Chicago, P.O. Box 6127 Bloomingdale IL., 60108-6127 in the enclosed return envelope.

Thank you for your support. We look forward to seeing you at the conference.

Sincerely,

Secretary
Thomas Mantzakides

President
George Mavropoulos

Program text:
Academic Conference on the Asia Minor Catastrophe
Westin Hotel, 6100 River Road, Rosemont, Illinois

Saturday, November 7, 2009
Hosted by The Pontian Greek Society of Chicago

Morning Session

8:00 – 8:30 Coffee and social hour

8:30 – 9:15 Opening remarks

9:15 – 9:30 Mr. George Shirinian (Director of the Zoryan Institute, Toronto Canada) Moderator

9:30 – 10:45 Dr. Taner Akcam (Associate Professor –History Dept., Clark University, Worchester, MA).
“The Greek “Deportations” and Massacres of 1913-1914. A Trial Run for the Armenian Genocide”

10:45 – 12:00 Dr. Constantine Hatzidimitriou (Adjunct Professor St. Johns University, NY)
“Official and Unofficial American Reactions to the Asia Minor “Catastrophe” – what the Documentary Evidence Reveals”

12:00 – 1:00 PM Lunch

Afternoon Session

1:00 – 2:15 Matthias Bjornlund (Historian and Researcher)
“Aspects of Western Sources and Interpretations of the Pontian Genocide”

2:15 – 3:30 Dr. Alexander Kitroeff (Associate Professor of History, Haverford College, PA)
“The Plight of the Greek Refugees After the Break-up of the Ottoman Empire”

3:30 – 4:45 Dr. Van Coufoudakis (Dean Emeritus of the College of Arts and Sciences Purdue University, Indiana)
“Turkey’s Deliberate and Systematic Violations of International Agreements since 1923″

4:45 – 5:00 Closing remarks by Dr. C. Hatzidimitriou
Placing the events of the Anatolian Genocide in the Broader Context of Hellenic and World History.

Pontian Greek Society of Chicago
Σύλλογος Ποντίων Σικάγο «Ξενιτέας»
P.O. Box 6127
Bloomingdale, IL 60108-6127
www.pontiangreeks.org

Μια από τις πλέον άγνωστες σελίδες της νεότερης ελληνικής ιστορίας διαδραματίστηκε στην Ανατολική Θράκη τον Οκτώβριο του 1922, μετά την Καταστροφή της Σμύρνης και πριν το τέλος της  ιστορικής διαδικασίας αντικατάστασης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας από έθνη-κράτη. Η Ανατολική Θράκη ήταν τότε μια περιοχή μεγάλης εγκατάστασης ελληνικού πληθυσμού, που περιλάμβανε και την Κωνσταντινούπολη. Την εποχή εκείνη η Κωνσταντινούπολη ήταν έδρα του ισλαμικού Χαλιφάτου και παράλληλα η  μεγαλύτερη, τότε, ελληνική πόλη, το καθεστώς της οποίας ήταν υπό διαμόρφωση.  Η Ανατολική Θράκη, εκτός από την Πόλη και την παραθαλάσσια ζώνη των Στενών που πέρασε σε βρετανικό έλεγχο, ενώθηκε με την υπόλοιπη Ελλάδα με τη Συνθήκη των Σεβρών, οι δε κάτοικοί της ψήφισαν και στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου του 1920.

 Το θέμα αυτό με τίτλο “Η παράδοση της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922, μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Μουδανιών” παρουσίασε, σ’ ένα σεμινάριο Ιστορίας που λαμβάνει χώρα στην Κηφισιά της Αττικής, ένας από τους καλούς μελετητές της περιοχής αυτής, ο καταγόμενος από τη Ραιδεστό Δημήτρης Μαυρίδης .

Δημοσιεύουμε σήμερα ένα σχετικό κείμενο του Δημήτρη Μαυρίδη, ευελπιστώντας να συμβάλλουμε στην κατανόηση του τρόπου δημιουργίας των σύγχρονων κρατών.

Η εγκατάλειψη της Ανατολικής Θράκης τον Οκτώβριο του 1922

του Δημήτρη Μαυρίδη,

Ο ελληνικός στρατός προελαύνει στο βάθος της Ανατολίας, χωρίς σταθμούς ανεφοδιασμού και κάτω από διαρκείς παρενοχλήσεις των άτακτων τουρκικών δυνάμεων.

Ο μετριοπαθής Δ. Ράλλης υπονομεύεται κυρίως από τον Δ. Γούναρη και εξαναγκάζεται σε παραίτηση στις 21 Ιανουαρίου 1921, όταν απορρίπτεται η πρότασή του στην συνδιάσκεψη του Λονδίνου, που θα ασχολούνταν με το Μικρασιατικό Ζήτημα, την Ελλάδα να εκπροσωπήσει ο Ελευθέριος Βενιζέλος.

Τον Δ. Ράλλη διαδέχεται στην πρωθυπουργία ο Ν. Καλογερόπουλος και στην κυβέρνησή του συμμετέχουν Δ. Γούναρης, Π. Πρωτοπαπαδάκης, Ν. Θεοτόκης, Π. Τσαλδάρης, Θ. Ζαϊμης , Π. Μαυρομιχάλης και Γ. Μπαλτατζής

Στη διάσκεψη του Λονδίνου διεφάνησαν σαφείς τάσεις αναθεώρησης της συνθήκης των Σεβρών. Ο Ν. Καλογερόπουλος και αργότερα ο Δ. Γούναρης αδυνατούν να χειριστούν με αποτελεσματικότητα τις ελληνικές υποθέσεις. Προκρίνουν την ένταση της πολεμικής προσπάθειας για τη συντριβή των δυνάμεων του Κεμάλ.
Η απερίσκεπτη προέλαση του ελληνικού στρατού στο βάθος της Ανατολίας, χωρίς σταθμούς ανεφοδιασμού και κάτω από τις διαρκείς παρενοχλήσεις των άτακτων τουρκικών δυνάμενων ( τσετών ) καταπόνησε τις ελληνικές δυνάμεις.

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος προειδοποιούσε για τους κινδύνους που έκρυβε, τόσο στο στρατιωτικό πεδίο όσο και το διπλωματικό, η προέλαση προς την Αγκυρα, ενώ ο Δ. Γούναρης, ως πρωθυπουργός πλέον, απέκρουε κάθε μορφής συμβιβασμό. Ο επιτελάρχης και άμεσος συνεργάτης , αν όχι η φωνή, του αρχιστρατήγου, Κ. Πάλλης, συνηγορούσε, χωρίς αναστολές, να καταδιωχθεί ο εχθρός και πέρα από την Αγκυρα. Να εξακολουθήσει η προέλαση μέχρι να συναντηθεί η Στρατιά με τον εχθρό, έστω κι αν ο τελευταίος υποχωρούσε πέρα από την Αγκυρα προς την Σεβάστεια…

Προς στιγμήν, μάλιστα, επικρατούν σκέψεις, για αντιπερισπασμό, ο ελληνικός στρατός να προελάσει στην Ανατολική Θράκη και να καταλάβει την Κωνσταντινούπολη. Το σχέδιο αυτό όμως προσκρούει στην άρνηση των Συμμάχων. Όρα: ΤΑ ΝΕΑ, Αφιέρωμα Μικρασιατική καταστροφή, (20.09.03), Σεπτέμβριος 2003.

Γαλλο-ιταλοί υπόσχονται την Θράκη στους Τούρκους

Μετά την κατάκτηση της Σμύρνης από τον Κεμάλ διέταξε τις δυνάμεις του να πορευτούν προς τα Δαρδανέλια. Ήθελε με αυτόν τον τρόπο να τα περάσει και να κατακτήσει τη Θράκη, προτού οι ελληνικές δυνάμεις μπορέσουν εκεί να δημιουργήσουν μία νέα γραμμή άμυνας. Έπρεπε βέβαια ο δυνάμεις του Κεμάλ να περάσουν από την ζώνη θαλάσσης που ελεγχότανε από τις συμμαχικές δυνάμεις. Την 3η Σεπτεμβρίου οι τρεις συμμαχικοί ύπατοι αρμοστοί είχαν προειδοποιήσει τον Κεμάλ, να μην παραβιάσει την ουδέτερη ζώνη.

Την 16η Σεπτεμβρίου σε σκληρότερη γλώσσα επανέλαβαν οι Αγγλοι, ότι σε κάθε επέμβαση θα απαντούσαν με τη βία των όπλων. Συγχρόνως αξίωνε το Λονδίνο τις κυριαρχικές δυνάμεις να ετοιμάζουν δυνάμεις επέμβασης. ΄0λες οι κυριαρχικές δυνάμεις, με εξαίρεση της Νέας Ζηλανδίας, απέρριψαν αυτήν την Αίτηση.

Το Παρίσι και η Ρώμη πήραν αμέσως απόσταση. Η Ρώμη εξασφάλισε στον Κεμάλ τη δική της ουδετερότητα και το Παρίσι έδωσε διαταγή να αποσυρθούν οι γαλλικές δυνάμεις από την βρετανική ζώνη του Chanan. Στις βρεταννο-γαλλικές ακολουθούμενες διαπραγματεύσεις την 20η Σεπτεμβρίου στο Παρίσι ήρθε σε ένα χειροπιαστό καυγά μεταξύ του υπουργού εξωτερικών Curzon και τον πρωθυπουργό Poincaré.

Την 21η Σεπτεμβρίου βρήκαν μια συμβιβαστική φόρμουλα: ο βρετανός και ο γάλλος ύπατος αρμοστής στην Κωνσταντινούπολη όφειλαν με τον Κεμάλ να έλθουν σε επικοινωνία στα Μουδανιά και να τοποθετήσουν με αυτόν μία γραμμή ( Έβρο-Μαρίτζα), όπου παραπέρα ο Κεμάλ δεν θα παραβίαζε με τον στρατό του . 0ι Έλληνες έπρεπε μέχρι αυτή την γραμμή να εκκενώσουν τη Θράκη και οι συμμαχικές δυνάμεις θα κατελάμβαναν την περιοχή για ένα μεταβατικό χρόνο. Μετά από αυτό θα έδιναν την περιοχή στο Κεμάλ, αφού αποδεχότανε την ουδετερότητα των στενών. 0ι Έλληνες όμως δεν ενημερώθηκαν για αυτήν την απόφαση.

Στον ενδιάμεσο χρόνο έφθασαν τα στρατεύματα του Κεμάλ στα Δαρδανέλια και έλαβαν θέση απέναντι στις βρετανικές μονάδες. Και οι δύο πλευρές δυνάμωναν τις δυνάμεις τους. Προτού έλθουν σε σύγκρουση, έλαβε χώρα στην Ελλάδα μία ανατροπή .

Η είδηση, ότι ο Βενιζέλος ξανά θα αντιπροσωπεύσει την Ελλάδα στους συμμάχους και θα μπορούσε να ανατρέψει την κοινή γνώμη και πάλι στην Βρετανία και την Γαλλία, ήτανε αιτία να αλλάξει ο Κεμάλ πορεία. Την 29η Σεπτεμβρίου ανακοίνωσε ότι είναι έτοιμος να αρχίσει διαπραγματεύσεις.

Την 3η 0κτωβρίου άρχισαν στα Μουδανιά οι διαπραγματεύσεις για την ανακωχή. Μετά από βήματα προς τα μπρος και προς τα πίσω ανακοίνωσε ο αντιπρόσωπος του Κεμάλ, ότι συμφωνεί με την προσφορά των συμμάχων. Η ελληνική αντιπροσωπεία τέθηκε μπροστά από τετελεσμένα γεγονότα. Την 11η Οκτωβρίου υπογράφτηκε επίσημα στα Μουδανιά η ανακωχή. Την 15η 0κτωβρίου άρχισε η αποχώρηση του ελληνικού στρατού από την Θράκη.

Με την αποχώρηση του στρατού άρχισε μία ακόμα μαζική τροπή σε φυγή. 0 χωρικός πληθυσμός της Ανατολικής Θράκης είχε πληροφορηθεί από τις φρικαλεότητες της Σμύρνης και ήτανε κατατρομαγμένος, ότι μετά την αποχώρηση του στρατού από την Ανατολική Θράκη θα συνέβαινε κάτι παρόμοιο. Πάνω από 400.000 Έλληνες χωρικοί κάτω από το φόβο και την απειλή της σφαγής εγκατέλειψαν τα χωριά τους και με προορισμό τη Δύση. 0ι καταστροφικές βροχές είχαν μετατρέψει τους χωματένιους δρόμους σε πραγματικό βούρκο. 0ι νύχτες ήτανε με δριμύτατο κρύο και χιλιάδες πέθαιναν στα πεζοδρόμια. Δεν υπήρχε καμία ιατρική περίθαλψη, που παράλληλα με τις αρρώστιες και την έξοδο από την Θράκη συνεχιζότανε η φυγή από την Μικρά Ασία, επίσης από τον Πόντο και την Μαύρη Θάλασσα βλέπε: Heinz Richter: Griechenland im 20.Jahrhundert, Köln 1990, S.ff.

Η 14η Σεπτεμβρίου, είναι η επέτειος της καταστροφής της Μ. Ασίας – Ανατολικής Θράκης.

Έχει ανακηρυχθεί ημέρα περισυλλογής και μνήμης των αξέχαστων πατρίδων της ανατολής και των θυμάτων της Μικρασιατικής τραγωδίας 1914-1924, όπου τα αθεράπευτα τραύματα της γενιάς του πολέμου, της βίας, της αδικίας, του πόνου και του ξεριζωμού, μαζί με την μεγαλύτερη ακόμα αθεράπευτη ανθρώπινη, ψυχολογική καταστροφή μεταδίδονται από γενιά σε γενιά και σε όλες τις επόμενες γενιές, χωρίς τελειωμό, έτσι ώστε τέτοιες συμφορές να μην επαναληφθούν ποτέ πια !!

Αν και οι υπαίτιοι για τις Γενοκτονίες δεν κάθισαν στο εδώλιο του κατηγορουμένου και δεν εφαρμόστηκε για τους Νεότουρκους, η τιμωρία, γιατί ισχύει ” nulla poena sine lege” καμία τιμωρία χωρίς Νομοθεσία, και αυτό θα ερχότανε σε αντίθεση με την επικρατούσα Νομοθεσία, θέλω όμως να επισημάνω, ότι το 1948 η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών αποφάσισε ομόφωνα τη σύμβαση, ότι η Γενοκτονία τοποθετείται ως ένα πλημμέλημα και ότι οι συμβαλλόμενες χώρες είναι υποχρεωμένες να την φέρουν για τιμωρία. Επίσης η τουρκική Δημοκρατία υπέγραψε αυτήν την σύμβαση.

Μία παραγραφή δεν υπάρχει όμως για την Γενοκτονία, που πάνω σε αυτό το θέμα συμφώνησε ευδιάκριτα η Διεθνής Κοινωνία. Θέλουμε περαιτέρω να επισημάνουμε, ότι πολλές φορές δεν πρέπει να αποκρύπτουμε τα δυσάρεστα, αν θέλουμε να επουλώσουμε τα ψυχικά τραύματα και να υπερπηδήσουμε το παρελθόν, ώστε να επεξεργαστούμε τις αρνητικές μας εμπειρίες παραγωγικά. Και με τη αναγνώριση της Γενοκτονίας από μέρος της Τουρκίας, ευδιάκριτα εννοώ, ότι όποιος αποκρύπτει την αλήθεια, είναι χειρότερος από ότι ένας δολοφόνος.

΄0σο καιρό όμως δεν υπάρχει μία παγκόσμια δικαιοδοσία ποινικού Δικαστηρίου, για να καταδικάσει τα εγκλήματα πολέμου και γενοκτονιών, που δεν παραγράφονται ποτέ, οι δημοσιογράφοι και οι διανοούμενοι έχουν την υποχρέωση να διατηρήσουν ολοζώντανη την ενθύμηση των γενοκτονιών, διαρκώς και πάντα και ακριβώς και στην παρούσα στιγμή, ώστε να μην επαναληφτούν ποτέ πια.

Βιβλιογραφία:

Georg Horton: Η ΜΑΣΤΙΓΑ ΤΗΣ ΑΣΙΑΣ, Αθήνα ( Εστία), 1993 Hülya Engin: GENOZID und BEDENKEN, Vor­trag, Alte Feuerwache, Köln, 13.01.2002.

Jean Paul Sartre, Hrsg.: Griechenland – Der Weg in den Faschismus, Frankfurt/M. 1970 mit Beiträgen:

Nikolas Svoronos: Die soziale und politische Entwicklung Griechenlands.

Spilios Papaspiliopoulos: Sozio – politische Strukturen und ökonomische Entwicklung in Griechenland.

Marios Ploritis : Die Monarchie in Griechenland.

Andreas G. Papandreou: Machtblöcke, Interventionspolitik und Freiheit der Institutionen.

Phaidon Vegleris: Verfassung des Schreckens.

Konstantin Tsoucalas: Klassenkampf und Obristenregime.

Georgiow Kateforis: Institutionalisierung einer „Verteidigungsgesellschaft“

Dimos Anastasiou: Das griechische Unterrichtswesen und sein Abbau durch die Junta.

James Becker: Das Problem der Folter unter dem Obristenregime.

Nicole Dreyfus: Der Prozess Rigas Ferraios.

ΤΑ ΝΕΑ, Αφιέρωμα, Μικρασιατική καταστροφή, Σεπτέμβριος 2003

René Blum: Der Prozess der Athener kommunistischen Gruppe.

Maurice Zavaro: Der Prozess von Saloniki

Dokumente- Die Folterungen der politischen Gefangenen Erster Bericht von „Amnesty International “über die Lage in Griechenland.Νίκος Σηφουνάκης: ΄Ιμβρος και Τένεδος, Οι τελευταίες ελληνικές ημέρες, Αθήνα ( Νέα Σύνορα), 1996

Ιωάννης Σωπασής Δαναός: Πό­ντος, Η αλύτρωτη Πατρίδα των Ελλήνων που ακόμα αντιστέκεται, Ευημερείς, Ένωσης Ποντίων, Φε­βρουάριος 1996.

Κωνσταντίνος Σ. Ναλμπάντης: Αρμενο-ελληνική τραγωδία. Ανα­φορά στις Μεγάλες γενοκτονίες των Αρμενίων και των Ελλήνων από τους Τούρκους, Ημερήσια το­πική εφημερίδα «ΗΧΩ» της Δράμας, Δράμα, 04.05.98, 05.05.98 και 06.05.98.

Γεώργιος Μασούρας: Η στρατιωτική παράδοση της αρχαίας Ελλάδος και το στρατιωτικό ζήτημα του Νεοελληνικού κράτους, Κυπαρισσία 2000

Κωνσταντίνος Σ. Ναλμπάντης : Η Αρμενική Τραγωδία. Αναφορά στα 80 χρόνια μιας μεγάλης Γενοκτο­νίας στο Σύγχρονο και επίκαιρο περιοδικό: «ΓΡΑΜΜΑ», για τη Γερμανία και την Ευρώπη, Φραν­κφούρτη, Αύγουστος – Σεπτέμβριος 1995.

Κωνσταντίνος Σ. Ναλμπάντης: Γενοκτονίες Ελλήνων και Αρμενίων. στο Σύγχρονο και Επί­καιρο περιοδικό «ΓΡΑΜΜΑ“, Φρανκφούρτη, Μάιος-Ιούνιος 1996.

Αχιλλέας Σ. Ανθεμίδης: Το έγκλημα της Γενοκτονίας και ο ποντιακός Ελληνισμός, περιο­δικό:»ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ», τ.61-62, Θεσ­σαλονίκη 1994.

Μιχ. Χαραλαμπίδη: ΓΥΝΑΙΚΑ. ΤΟ ΘΥΜΑ ΤΗΣ ΠΟΝΤΙΑΚΗΣ ΓΕΝΟ­ΚΤΟΝΙΑΣ, Ημερήσια Εφημερίδα: ΕΛΕΥΘΕΡΟ­ΤΥΠΙΑ, Αθήνα, 08.04.1995.

Πολυχρόνη Κ. ΕΝΕΠΕΚΙΔΗ: ΓΕ­ΝΟΚΤΟΝΙΑ ΣΤΟΝ ΕΥΞΕΙΝΟ ΠΟ­ΝΤΟ. Διπλωματικά έγγραφα από τη Βιέννη (1909-1918), Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης, 1996

Taner Akcam: Armenien und der Völker­mond. Die Instambuler Prozesse und die türkische Na­tionalbewegung, Hamburg 1996.

Wolfgang Gust: Der Völkermord an den Arme­niern. Die Tragödie des ältesten Chris­tenvolkes der Welt, München, Wien 1993.

Γιάννη Π. Καψή: 1922 Η Μαύρη Βίβλος, Αθήνα 1992

Βασίλης Ραφαηλίδης: Ιστορία του Νεοελληνικού κράτους 1830-1974, Αθήνα 1993

Ferenc Majoros /Bernd Rill: Das Osmani­sche Reich 1300-1922, Regensburg 2000.

Gordon A. Craig: Geschichte Europas 1815-1980 Vom Wiener Kongress bis zur Ge­gen­wart, München 1995

Heinz Richter: Griechenland im 20. Jahr­hun­dert, 1900- 1940, Romiosini, Köln 1990.Pavlos Tzermias: Neugriechische Ge­schichte, 2. Auflage, Tübingen und Basel 1993

Ο Πόντος μέσα από τα μάτια των παιδιών.

Μια περιπλάνηση στον πολιτισμό και στην παράδοση των Ποντίων μέσα από χορό, μουσική, τραγούδι και θέατρο που συμμετείχαν πάνω από διακόσια παιδιά πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2009 στο δημοτικό αθλητικό κέντρο του δήμου Κορυδαλλού από τον Σύνδεσμο Ποντιακών Σωματείων Ν. Ελλάδας και Νήσων της Παμποντιακής Ομοσπονδίας Ελλάδος και το Ψωμιάδειο πολιτιστικό κέντρο Ποντιακού Ελληνισμού.

Στην εκδήλωση βραβεύτηκε ο σύλλογος γονιών παιδιών με νεοπλασματική ασθένεια “ΦΛΟΓΑ” για την ανεκτίμητη προσφορά του.

Συντονιστές χοροδιδάσκαλοι ήταν οι : Όμηρος Παχατουρίδης και Χρήστος Πιπερίδης σε επιμέλεια του Νίκου Ζουρνατζίδη.

Στην εκδήλωση παρουσιάστηκε και το ποντιακό παιδικό μουσικό θέατρο ” ΖΟΥΔΙΩΝ ΚΑΜΩΜΑΤΑ ΧΑΡΑΝΤΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ”  σε στίχους του Κυριάκου Σαχανίδη, μουσική Βασίλη Αρχιτεκτονίδη και σκηνοθεσία του Γιώργου Γαλάντη.  Μια συμπαραγωγή του Ψωμιάδειου Πολιτιστικού Κέντρου Ποντιακού Ελληνισμού και του Συλλόγου Ποντίων “Αργοναύται Κομνηνοί”.

Το απαγορευμένο τσιγάρο στην είσοδο του  γηπέδου με παρέα κάναμε καθώς  έβγαιναν τα παιδιά με τους συνοδούς τους  μετά το τέλος της εκδήλωσης. Κάπου εκεί κρυμμένη και η αξία τέτοιων εκδηλώσεων. 

- Πως φανήκαμε γιαγιά ?  ρωτούσε με γεμάτα προσμονή για την απάντηση μάτια ένα κορίτσι

 - Όμορφα ήταν πουλί μ’…..

Την 1η Νοεμβρίου του ‘20  έγιναν οι εκλογές που καθόρισαν το μέλλον του ελληνισμού της Ανατολής.

Στην Ελλάδα συγκρούστηκαν οι δυνάμεις που ήταν υπέρ της συμμετοχής της Ελλάδας στο μεταπολεμικό (του Α’ παγκοσμίου πολέμου) σκηνικό και της απελευθέρωσης των Ελλήνων της ανατολής που είχαν ήδη γευθεί από το 1914 την πολιτική Γενοκτονίας του τουρκικού εθνικισμού, και απ’ την άλλη οι μοναρχικές δυνάμεις της Μικράς πλην Εντίμου που πολιτεύθηκαν με το σύνθημα “Μικρά πλην έντιμος Ελλας” και πρότειναν ως λύση του Μικρασιατικού Ζητήματος το “Οίκαδε“. Δηλαδή να γυρίσουν τα παιδιά τους πίσω εγκαταλείποντας τους Έλληνες της Ανατολής στο έλεος των εθνικιστών του Μουσταφά Κεμάλ πασά.

Μ’ αφορμή λοιπόν αυτή τη μαύρη επέτειο, ο Νίκος Σαραντάκος στο καλό του ιστολόγιο έκανε μια σχετική ανάρτηση. Παρουσιάζουμε την εισαγωγή του, καθώς και μέρος της συζήτησης όπου συμμετείχε ο τ’ εμέτερον ο “Μ-π”.

 Η τουρκική εφημερίδα της Κωνσταντινούπολης Yeni Giun πανηγυρίζει τη νίκη του Κεμάλ επί των Ελλήνων. Στο πρωτοσέλιδό της έχει τις φωτογραφίες των Γούναρη και Στράτου κάτω από τον εντυπωσιακό τίτλο: “ΓΟΥΝΑΡΗΣ-ΣΤΡΑΤΟΣ : ΟΙ ΣΩΤΗΡΕΣ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΙΑΣ”

Ο Σαραντάκος γράφει στην εισαγωγή του:

…Αυτή την εποχή τυχαίνει να διαβάζω αρκετά για την περίοδο αμέσως πριν από τη μικρασιατική καταστροφή, δηλαδή, χοντρικά, τα χρόνια 1915-1921. Κατά σύμπτωση, πριν από ένα-δυο μήνες που κάναμε λόγο για την Άλωση, ο Πόντος και Αριστερά άφησε ένα σχόλιο, ότι η τρίτη Άλωση της Πόλης ήταν οι εκλογές του 1920. Επειδή όμως εκείνο το ποστ είχε βασικό θέμα τα γκρίκλις (και η αναφορά στην Άλωση ήταν χαριτολόγημα), ελάχιστη συζήτηση έγινε. Ίσως τώρα που πλησιάζει η επέτειος να υπάρχει περισσότερη όρεξη.

Οι εκλογές του 1920 έχουν το εξής παράδοξο. Ότι ένας πολιτικός που είχε πετύχει τόσα πολλά (έστω κι αν κάποια ήταν στα χαρτιά) έπαθε τόσο συντριπτική ήττα σε εκλογές που τις έκανε ο ίδιος και ενώ είχε επιβάλει καθεστώς ημιδικτατορίας. Τόσο απρόσμενη ήταν η συντριβή του Βενιζέλου, που κάποιοι λένε ότι έχασε εσκεμμένα τις εκλογές, ακριβώς επειδή ήξερε ότι η περιπέτεια στην οποία έχει εμπλακεί η Ελλάδα ήταν αδιέξοδη, για να αφήσει τους άλλους να βγάλουν το φίδι από την τρύπα και να χρεωθούν την αναπόφευκτη καταστροφή.

Όταν διαβάσεις τις πηγές, βλέπεις ότι η ήττα του Βενιζέλου δεν ήταν και τόσο απρόσμενη. Το μόνο πραγματικά απροσδόκητο γεγονός ήταν ο θάνατος του βασιλιά Αλέξανδρου στις 12 Οκτωβρίου 1920, από το δάγκωμα της μαϊμούς, που έφερε ξανά στο προσκήνιο τον Κωνσταντίνο. Άλλωστε, ο ίδιος ο Βενιζέλος αργότερα έκρινε πως το ασυγχώρητο λάθος του ήταν ότι δεν ανέβαλε τις εκλογές για να διαπραγματευτεί την ανάρρηση του Γεωργίου στον θρόνο.

Θυμίζω ότι όταν το 1917 διώχτηκε από τον θρόνο ο Κωνσταντίνος και επανήλθε ο Βενιζέλος, αποκαταστάθηκε η Βουλή που είχε προκύψει από τις εκλογές του 1915, τις τελευταίες αδιάβλητες, όπου πλειοψηφούσαν οι Φιλελεύθεροι. Ο βίος αυτής της «Βουλής των Λαζάρων» είχε κατ’ επανάληψη παραταθεί με αποφάσεις της κυβέρνησης………

Η συζήτηση…..

 Πόντος και Αριστερά είπε

Μπράβο Νίκο. Ανοίγεις ένα μεγάλο θέμα που είναι εν μέρει ταμπού. Για κάποιους θεωρείτε αδιάφορο γεγονός που δε σήμαινε τιποτα για τις εξελίξεις, για κάποιους άλλους όμως αποτελεί το καθοριστικό ιστορικό γεγονός την εποχή του μετασχηματισμού της περιοχής μας.

Πάντως έχει παρά πολλές παραμέτρους, οι οποίες είναι άγνωστες. Επί της ουσίας ποτέ δε συζητήθηκε εκείνη η εποχή ανεπηρέαστα από τις μετέπειτα ιδεοληπτικές και στερεοτυπικές εικόνες. Όπως π.χ. το ότι η εξωτερική πολιτική της ΕΣΣΔ και οι επιλογές της έχριζαν τους δίκαιους και τους ηθικούς εκείνης της αντιπαράθεσης, ότι οι Έλληνες της Ανατολής ήταν απλώς φερέφωνα της “μητρόπολης”, ότι το ΣΕΚΕ (και μετέπειτα ΚΚΕ) ήταν η αναμφισβήτητη Αριστερά και κατά συνέπεια η έχουσα το ηθικό πλεονέκτημα κ.ά.

Πολλοί είναι οι μύθοι και η προσαρμογή της πραγματικότητας σε βολικά φανταστικά σχήματα, που διαμορφώθηκαν και κυριάρχησαν την μετέπειτα περίοδο. Από το ότι οι Έλληνες υπήρξαν ιμπεριαλιστές στην Ιωνία, ότι η Τουρκία (που ιδρύθηκε το 1923, διαλύοντας την Οθωμανική Αυτοκρατορία και το χαλιφάτο) ήταν ο φυσικός διάδοχος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και γι αυτό θεωρήθηκε φυσικό ότι οι Έλληνες της Ανατολής, οι Ασσυροχαλδαίοι και οι Αρμένιοι που ανέρχονταν στο 30% του συνολικού οθωμανικού πληθυσμού δεν είχαν το παραμικρό πολιτικό δικαίωμα να διεκδικήσουν γεωγραφικά εδάφη τη στιγμή που διαλυόταν το κοινό οθωμανικό κράτος κ.λπ.

Δηλαδή, η άποψη που διαμορφώθηκε στην Ελλάδα ήταν απελπιστικά ελλαδοκεντρική. Και ήταν μια άποψη κοινή τόσο στη Δεξιά όσο και στην Αριστερά. Το γεγονός ότι τότε ο Ιωάννης Μεταξάς και το ΣΕΚΕ είχαν ακριβώς την ίδια άποψη για τη Μικρά Ασία, συνετέλεσε στο να υπάρχει μια περίεργη ελλαδική ομοφωνία στις ερμηνείες για το τι συνέβη τότε.

Μόνο από τη δεκαετία του ‘80 άρχισαν να εμφανίζονται κάποιες άλλες προσεγγίσεις, που απηχούσαν πλέον τη ματιά του προσφυγικού κόσμου. Και οι προσεγγίσεις αυτές συνάντησαν μια βαθύτατη αμηχανία, ουδετερότητα αλλά και πολλές φορές σκληρή αντιπαλότητα.

Μ-π

————————————————-

Πόντος και Αριστερά είπε

Όσον αφορά το ζήτημα των εκλογών, οι λίγες μετέπειτα αναφορές του Βενιζέλου στο γεγονός δείχνουν ότι είχε μετανοιώσει σφόδρα για την προκήρυξη και δήλωνε ότι σε αντίθετη περίπτωση θα ήταν διαφορετικό το αποτέλεσμα.

Πόσο δίκιο είχε;

Ο Βενιζέλος, παρόλα τις παραλήψεις του και τις μεγάλες υστερήσεις του, είχε μια καλή αντίληψη των δεδομένων στη μικρασιατική ενδοχώρα και της άποψης και των αντιθέσεων των συμμάχων. Ήξερε πολύ καλά ότι εκείνη τη στιγμή οι Βρετανοί, ήταν σφόδρα ενοχλημένοι από το κίνημα του Κεμάλ, που ακόμα ήταν αδύναμο και ανίσχυρο και βασιζότνα μόνο σ’ όποιες παρακρατικές ομάδες (τεσκιλάτ ι μαχσούσα) των νεότουρκων είχαν επιβιώσει συν μέρος από τα στρατεύματα της Ανατολής που πολεμούσαν κατά των Αρμενίων.

Σ’ αυτή τη γνώση βασίστηκε το ριζοσπαστικό Υπόμνημα Βενιζέλου που απεστάλη στις 5 Οκτωβρίου του 1920, πρότεινε την υπό όρους αναθεώρηση της Συνθήκης των Σεβρών με τη δημιουργία δύο νέων κρατών. Του κράτους του Πόντου και αυτό της Κωνσταντινούπολης. Με την προυπόθεση ότι μαζί με τους Βρετανούς που θα αναλάμβαναν την κάλυψη των μετόπισθεν και τη χρηματοδότηση της επιχείρησης, θα κατέπνιγαν το εθνικιστικό κίνημα του Κεμάλ εν τη γενέσει του. Κάποια στοιχεία που παρουσιάζει ο Σβολόπουλος στο νέο του βιβλίο, συνηγορούν στο γεγονός ότι οι Βρετανοί προσανατολίζονταν στην κατεύθυνση υιοθέτησης της πρότασης αυτής.

Την πιθανότητα υλοποίησης αυτής της νέας αντίληψης ακύρωσε η πολιτική του νικητή των εκλογών του Νοεμβρίου του 1920. Με τη νέα αυτή πολιτική δόθηκε ο απαιτούμενος χρόνος στο τουρκικό εθνικιστικό κίνημα να ισχυροποιήσει τη θέση του στο εσωτερικό οθωμανικό μέτωπο, να δημιουργήσει διεθνή ερείσματα, να αποκαταστήσει τις επαφές με τους δυτικούς εχθρούς του και να ενστερνιστεί τους ενδοσυμμαχικούς αντιπάλους των Ελλήνων, οι οποίοι μετά την επαναφορά του Κωσταντίνου στο θρόνο απέκτησαν το ηθικό πλεονέκτημα ώστε να απεμπολήσουν τις συμμαχικές τους υποχρεώσεις..

Το μεγάλο ερώτημα είναι γιατί προκήρυξε τις εκλογές εκείνη τη στιγμή ο Βενιζέλος. Το επιχείρημα των Βενιζελικών, ότι ήταν αναγκασμένος να τις προκηρύξει για λόγους δημοκρατικής νομιμοφροσύνης είναι αστείο. Ο Βενιζέλος ποτέ δεν υπήρξε δημοκράτης. Από την εποχή του Θέρισσου κινήθηκε ένοπλα και επαναστατικά… ή δικατατορικά. Το επιχείρημα των μοναρχικών ότι έκανε τις εκλογές για να τις χάσει (2 χρόνια πριν την Ήττα στη Μικρά Ασία), είναι κάτι περισσότερο από αστείο που δεν αξίζει καν να συζητηθεί.

Η δική μου εκτίμηση είναι ότι η βασική αιτία της απόφασης για εκλογές βρίσκεται μόνο στον ασταθή ψυχικό κόσμο του Βενιζέλου. Ο Βενιζέλος κατέρρευσε ψυχολογικά μετά τη δολοφονική απόπειρα που έκαναν εναντίον του οι δύο φιλομοναρχικοί αξιωματικοί στο σταθμό Λυών του Παρισιού. Μια άλλη εκτίμηση για την απόφαση, είναι ότι το ημιδικτατορικό καθεστώς που είχε δημιουργήσει, είχε κατασκευάσει παράλληλα τέτοια φίλτρα μεταξύ εξουσίας και κοινωνίας, ώστε να μην αντιλαμβάνονται ορθά τις απόψεις της κοινωνίας, που μεγάλο μέρος ήταν ακραία φιλοβασιλικό (Παλαιά Ελλάδα) όπως και οι μειονότητες (Βούλγαροι, μουσουλμάνοι και Εβραίοι) στις Νέες Χώρες.

Νομίζω ότι οι η απόφαση για εκλογές, ενάντια στις προτάσεις των συμβούλων του και χωρίς κανείς να τον υποχρεώνει, οφείλεται κυρίως στη ψυχική του κατάρευση… Και δυστυχώς οι εκλογές αυτές έγιναν στην πιο κρίσιμη περίοδο για την τύχη των μεταπολεμικών διευθετήσεων.

Μ-π

————————————————-

Δύτης των νιπτήρων είπε

Μου φαίνεται λίγο υπερβολική η προσδοκία των Βρετανών και του Βενιζέλου “να καταπνίξουν το εθνικιστικό κίνημα του Κεμάλ εν τη γενέσει του”. Και γενικά έχω την εντύπωση ότι όλη η συζήτηση περί εκλογών του ‘20 βασίζεται σε μια αντίληψη ότι όλες οι εξελίξεις εξαρτώνταν από τη μία πλευρά. Θα έκανε ένας οποιοσδήποτε μεγαλοφυής στρατηγός αιφνιδιαστική επίθεση στην Άγκυρα καταστέλλοντας ολόκληρο τον τουρκικό εθνικισμό; (έτσι νόμισε και ο Ιμπραήμ πριν το Ναυαρίνο, και οι Αμερικανοί τώρα στο Αφγανιστάν, για παράδειγμα). Ή ένας καλά οχυρωμένος θύλακας στη Σμύρνη και την Ερυθραία θα κρατούσε πολύ καιρό μέσα σε ένα επιθετικό (με τους λόγους του) τουρκικό κράτος; Στην εποχή των εθνικών κρατών, και με δεδομένες τις ισορροπίες δυνάμεων, μου φαίνεται απίθανο να είχαμε κάποια έκβαση ριζικά διαφορετική από εκείνη που τελικά είχαμε. Το πολύ πολύ μια λιγότερο οδυνηρή εκκένωση του στρατού και της Σμύρνης, άντε ένα-δυο χρόνια πιο μετά.

————————————————-

Πόντος και Αριστερά είπε

 Δύτη των νιπτήρων, κανείς δεν μπορεί να ανασυνθέσει το μετά σκηνικό….

Ούτε οι μεν, ούτε οι δε.

Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να καταγράφουμε σωστά τις παραμέτρους τη στιγμή εκείνη.

Απόδειξη της αυθαιρεσίας είναι η αντίληψη, βεβαιότητα Μαυρογορδάτου, ότι δε χάσαμε και τίποτα με την Κατστροφή, έτσι κι αλλιώς δεν θα μπορούσε να κρατήσουμε τη Σμύρνη. Τη στιγμή που θα υπήρχε η τουρκική πλημυρίδα στην Ανατολή. Είναι μια αντίληψη αυθαίρετη και θα έλεγα τελείως ιδεοληπτική και καταστροφολογική.

Η εμπειρία των “Νέων Χωρών”, [ακόμα και των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου (των οποίων όλες οι πρωτεύουσες είναι χτισμένες στις ανατολικές τους ακτές)], όπου τα δεδομένα ήταν πολύ χειρότερα από αυτά του Σαντζακίου Σμύρνης και πολύ περισσότερο βέβαια της Ανατολικής Θράκης, Ίμβρου και Τενέδου, μας οδηγεί στη βεβαιότητα ότι τέτοιες προσεγγίσεις τύπου Μαυρογορδάτου είναι απλώς απολογητικές για τα απίστευτα λάθη, τις ολογωρίες αλλά και την παραγνώριση (έως και περιφρόνηση) της ελλαδικής εξουσίας για τους Έλληνες της Ανατολής.

Μ-π

————————————————-

Δύτης των νιπτήρων είπε

Μ-π, συμφωνώ ότι εκ των υστέρων αναδρομικές προβλέψεις δεν γίνονται. Απλά έχω την εντύπωση ότι προσεγγίσεις που εστιάζουν στο Βενιζέλο και τις εκλογές τείνουν να αγνοούν τη δυναμική της κεμαλιστικής κίνησης. Είναι σαν το σκάκι: σκέφτεσαι, αν είχα παίξει τον πύργο αντί για τον αξιωματικό θα είχα σώσει τη βασίλισσα. Ξεχνάς ότι ο αντίπαλος μπορεί να είχε εναλλακτικό σχέδιο και με ένα αλογάκι να κάνει ματ. Θέλω να πω, δεν νομίζω ότι η “κατάπνιξη του εθνικιστικού κινήματος του Κεμάλ εν τη γενέσει του” μπορούσε να επιτευχθεί είτε με στρατιωτικούς είτε με διπλωματικούς χειρισμούς.

————————————————-

Δύτης των νιπτήρων είπε

 (το παράδειγμα με το σκάκι μάλλον δεν είναι πολύ πετυχημένο, ήθελα μόνο να τονίσω ότι τέτοιες αναλύσεις αγνοούν τον αντίπαλο)

————————————————-

Πόντος και Αριστερά είπε

Αγνοούν επίσης και τη δυναμική των χριστιανικών ομάδων της Ανατολής που παγιδεύτηκαν από τις διεθνείς εξελίξεις και τον ανορθολογισμό της “μητέρας-πατρίδας”.

Π.χ. στον Πόντο, όπου δρούσε ένα αξιόλογο αντάρτικο κίνημα δεν έφτασε ούτε μια σφαίρα από την Αθήνα. Και όταν οι μπολσεβίκοι αποφάσισαν οριστικά τη συμμαχία με το κεμαλικό κίνημα για λόγους εξωτερικής πολιτικής, τους απέκοψαν και από τα μετόπισθεν που ήταν οι ελληνικές κοινότητες της Ρωσάις και του Καυκάσου. Εξάλλου, σε διαφορετική πολιτική εξέλιξη το Νοέμβρη του ‘20, ήταν αποφασισμένο, έστω και με μεγάλη χρονική καθυστέρηση, να αποσταλεί στον Πόντο το τμήμα του ελληνικού στρατού που είχε δημιουργηθεί στον ελληνικό στρατό από Πόντιους εθελοντές με επικεφαλής τον Καθενιώτη. Αυτό είχε ήδη αποσπάσει την έγκριση των Βρετανών, όπως μας βεβαιώνει ο Αλέξης Αλεξανδρής σ’ ένα εμπεριστατωμένο άρθρο του για την περιοχή.

Το αντίστοιχο θα μπορούσα να ισχυριστώ και ‘γω. Ότι αγνοούμε πλήρως τη δυναμική που μπορεί να είχε η Μικρασιατική Άμυνα, η δράση της οποίας απαγορεύτηκε από τους Γούναρη και Στεργιάδη. Το γεγονός ότι δεν επέτρεψαν οι μοναρχικοί την αυτοοργάνωση του ιωνικού πληθυσμού σε δικό τους αυτόνομο στρατό και τους παρέδωσαν άοπλους στους κεμαλικούς μετά την ήττα, δείχνει την έκταση του προβλήματος, αλλά και τη συνειδητή υποτίμηση πολλών γεγονότων….

Νομίζω ότι πολλά αγνοούμε από τις εσωτερικές αντιθέσεις εκείνης της εποχής, γιατί ακριβώς έχουν επικυριαρχήσει επί των νεοελληνικών προσεγγίσεων οι ελλαδοκεντρικές απόψεις.

———–

Γράφεις: “δεν νομίζω ότι η “κατάπνιξη του εθνικιστικού κινήματος του Κεμάλ εν τη γενέσει του” μπορούσε να επιτευχθεί είτε με στρατιωτικούς είτε με διπλωματικούς χειρισμούς”.

Διατυπώνεις με βεβαιότητα μια υπόθεση!. Με τη ίδια ευκολία θα μπορούσα να ισχυριστώ το αντίθετο. Και τα δεδομένα από την παρουσίαση του πλαισίου εκείνης της εποχής (πριν τις εκλογές) όπως μας τα παραθέτει ο Σβολόπουλος, μάλλον συνηγορούν υπέρ της δικής μου υπόθεσης.

Πάντως τελικά, δεν ξέρουμε τι θα γινόταν, γιατί απλώς δεν βιώθηκε. Γιατί δεν δοκιμάστηκαν στην πράξη οι εναλλακτικές πολιτικές… Επίσης δεν ξέρουμε εάν η ενεργότερη εμπλοκή των Βρετανών, υπονόμευε το Τζιχάντ που ευφυών κήρυξε ο Κεμάλ κατά των θρασύτατων γκιαούρηδων, που τόλμησαν να σηκώσουν κεφάλι κατά του κυρίαρχου ισλάμ. Και ας μην ξεχνάμε ότι το μυστικό της όποιας κεμαλικής επιτυχίας στο να κινητοποιήσει κάποιες μάζες μουσουλμάνων (Τούρκων, Κούρδων, Λαζών κ.ά.) οφειλόταν στο γεγονός ότι οι απόκληροι ραγιάδες, για τους οποίους είχαν αποφασίσει απ’ το 1911 την πλήρη εξόντωση, την οποια και ξεκίνησαν από το ‘14, διεκδίκησαν “ιερά ισλαμικά εδάφη”..

Μ-π

————————————————-

Δύτης των νιπτήρων είπε

Μ-π, ξέρω ότι τα έχεις μελετήσει πολύ καλύτερα από μένα, γι αυτό και διστάζω να συνεχίσω τη συζήτηση (επίσης πνίγομαι…)
Επιμένω ωστόσο ότι υποτιμάς τον τουρκικό παράγοντα, νομίζω. Και είμαι επιφυλακτικός για το κατά πόσο το κεμαλικό κίνημα είχε θρησκευτική βάση. Και οι Έλληνες το ‘21 μιλούσαν για την πίστη κλπ., αλλά υποθέτω συμφωνούμε ότι δεν ήταν η θρησκευτική ελευθερία το βασικό κίνητρό τους.

————————————————-

Σκύλος της Β. Κ. είπε

Από πάνω μου, Πόντος και αριστερά, λέτε ότι στον Πόντο δεν έφτασε ούτε μία σφαίρα από την Αθήνα. Ίσως έχετε δίκιο. Νομίζω, όμως, ότι είχε αποσταλεί ο εθνεγέρτης μακεδονομάχος μητροπολίτης Φλωρίνης για να τους ξεσηκώσει. Τους ξεσήκωσε κι όταν άρχισε να πέφτει λεπίδι, αυτός την έκανε με πλάγια. Τώρα τον έχουνε κάνει και δρόμο στη Θεσσαλονίκη.
Τάχουμε ξανασυζητήσει αυτά, έτσι δεν είναι;
Ο παπούς μου είχε συμμετάσχει στο εκστρατευτικό σώμα στην Ουκρανία, που έστειλε ο Βενιζέλος για να πατάξει τους μπολσεβίκους. Τότε, καθώς ξυπνούσαν κάθε πρωί στην αχανή πεδιάδα κι εύρισκαν τους φρουρούς σφαγμένους, ειπώθηκε το διάσημο «πού πάμε μόνοι μας, 8.000 άνθρωποι;».

————————————————-

π2 είπε

Στις a posteriori ιστορικές αναλύσεις είναι εύκολο να κρίνουμε εκ του αποτελέσματος και με τα δικά μας μυαλά. Είναι πολύ εύκολο, για παράδειγμα, να θεωρήσουμε ανεδαφικά τα επεκτατικά σχέδια του Βενιζέλου. Η Ελλάδα μόλις έβγαινε από έναν εμφύλιο και είχε έναν μικρό και κακοδιοικούμενο στρατό. Η κουτσουρεμένη Οθωμανική Αυτοκρατορία παρέμενε μια πολύ μεγαλύτερη χώρα, με μικρά αλλά δυναμικά και στρατηγικά τοποθετημένα τμήματα της ηγεσίας της να επιδιώκουν ριζικές αλλαγές. Τα σχέδια του Βενιζέλου οριακά μόνο γίνονταν ανεκτά από τους Συμμάχους, ακόμη και πριν από τις εκλογές. Από κάθε άποψη, είναι πολύ εύκολο να αντιμετωπίσουμε τον Βενιζέλο με μια λογική “Που πά’ ρε Καραμήτρο”.

Αλλά έτσι θα παραβλέπαμε τη δυναμική της εποχής. Ήταν μια εποχή συνεχών εδαφικών ανακατατάξεων, στα μεθεόρτια ενός Παγκοσμίου Πολέμου με τρομακτικές απώλειες ζωών. Η δική μας χώρα βρισκόταν επί δεκαετίες στα νύχια ενός μεγαλοϊδεατισμού που λίγα χρόνια πριν είχε φανεί για πρώτη φορά απρόσμενα πετυχημένος, εξασφαλίζοντας μια τεράστια περιοχή στην οποία το ελληνικό στοιχείο ήταν σαφώς μειοψηφία. Όλη η πολιτκή και στρατιωτική ηγεσία είχε γαλουχηθεί με την αντιμετώπιση της (μετέπειτα) Τουρκίας ως του Μεγάλου Ασθενούς, τα εδάφη του οποίου ήταν there for the taking. Τον οθωμανικό στρατό τον είχε νικήσει με χαρακτηριστική ευκολία το 1912. Ο Βενιζέλος ήταν ένας πολιτικός εύστροφος και πολυμήχανος, που ήξερε να παλεύει σε διπλωματικό επίπεδο. Με άλλα λόγια, η μικρασιατική περιπέτεια μοιάζει σχεδόν αναπόφευκτη, αν δούμε τα πράγματα με τα μυαλά της εποχής. Το περιρρέον κλίμα επέβαλε στην ελλαδική ηγεσία μια βολονταριστική θεώρηση των πραγμάτων, η οποία σκοπίμως απέφευγε να δει τη μισή και βάλε πραγματικότητα. Μέρος της πραγματικότητας που δεν έβλεπε ήταν και η απέχθεια των μη βενιζελικών για τους συνεχείς πολέμους και η επερχόμενη εκλογική ήττα.

Όσο για τα what if σενάρια, μ’ αρέσουν σε επίπεδο αστεϊσμού, αν και δεν με βοηθάνε καθόλου στην κατανόηση της εποχής. Μ’ αρέσει, για παράδειγμα, να σκέφτομαι τι θα γινόταν αν είχε τότε σχηματιστεί ένα αυτόνομο ποντιακό κράτος (ή μια ποντιακή / λαζική / αρμενική συνομοσπονδία, για να κάνουμε το παιχνίδι πιο πικάντικο), ιδίως γιατί η οικογενειακή μου ιστορία θα ήταν πολύ διαφορετική. Μ’ αρέσει επίσης να σκέφτομαι τι θα γινόταν εάν δεν τρέχαμε ξυπόλητοι στ’ αγκάθια ως την Άγκυρα και καθόμασταν στ’ αυγά μας στη Σμύρνη, με μια πολιτική ανάμεσα στον εθνικιστικό ακτιβισμό της Μικρασιατικής Άμυνας και την θεωρητικά ορθή πολιτική του Στεργιάδη για ισορροπία ανάμεσα σε ελληνικό και τουρκικό στοιχείο. Το καλό σενάριο: η Σμύρνη ως ελληνοτουρκικό Χονγκ Κονγκ της Μεσογείου, στο πιο καλλιεργημένο, εξωστρεφές και κοσμοπολίτικο. Το κακό σενάριο: μια αιτία για έναν καταστροφικότερο ελληνοτουρκικό πόλεμο λίγα χρόνια μετά.

————————————————-

Δύτης των νιπτήρων είπε

 (27)…ή, αν μας αρέσουν τα σενάρια, μια μικρή Παλαιστίνη. Στο μεταξύ, στα σενάρια για το σήμερα ξεχνάμε και τον Β΄ Π.Π., μύλος.

Ίσως θα ήταν γόνιμη μια συνολική επανεξέταση του αντιβενιζελισμού στις νέες χώρες, σαν μια αντίδραση στο συγκεντρωτισμό του έθνους-κράτους. Εκτός από τις μειονότητες της Μακεδονίας, υπάρχει και η παράξενη ιστορία της Σάμου, με το ιδιότυπο αντάρτικο των αδελφών Γιαγιά που κάποια στιγμή πολέμησαν και για την επαναυτονόμηση του νησιού. Στο Διχασμό πήραν το μέρος του Γούναρη, συν τοις άλλοις γιατί οι Κρητικοί χωροφύλακες του Βενιζέλου είχαν κάνει φοβερές αγριότητες στη Σάμο. Αυτή η ιστορία αξίζει να μελετηθεί.

————————————————-

π2 είπε

Ίσως θα ήταν γόνιμη μια συνολική επανεξέταση του αντιβενιζελισμού στις νέες χώρες, σαν μια αντίδραση στο συγκεντρωτισμό του έθνους-κράτους.

Σωστά. Και μάλιστα μια αντίδραση όχι μόνο από τα κάτω (μειονότητες, αγροτικοί πληθυσμοί, και άλλες “αντικαποδιστριακές” δυνάμεις), αλλά και από τα πάνω: όλες αυτές οι μυστήριες ιδεολογικές διαδρομές των Δραγούμηδων και των Σουλιώτηδων της εποχής, που χάνονται στην ισοπεδωτική εξίσωση: βενιζελικοί = προοδευτικοί δημοκράτες / αντιβενιζελικοί = βασιλόφρονες.

————————————————-

Πόντος και Αριστερά είπε

 Σκύλε,

κάνεις μεγάλο λάθος. Ο Νακρατζάς δεν είναι η καλύτερη πηγή πληροφόρησης, ούτε και κάποιοι αντίστοιχοί του.

Κανείς δεν είχε σκόπο να ξεσηκώσει τον πληθυσμό, όπως γράφεις “Νομίζω, όμως, ότι είχε αποσταλεί ο εθνεγέρτης μακεδονομάχος μητροπολίτης Φλωρίνης για να τους ξεσηκώσει.” Ο Γερμανός είχε διοριστεί από το Οικουμενικό Πατριαρχείο στο πλαίσιο των εσωτερικών του μετακινήσεων. Ήταν τελείως τυχαίο το ότι τη στιγμή της κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν μητροπολίτης Σαμψούντας.

Οι εξελίξεις στην περιοχή του Πόντου, όπως και σ΄’ όλητ ην Ανατολή, σχετίζονται κυρίως με την απόφση των Νεότουρκων να ξεμπερδεύουν με τους χριστιανικούς πληθυσμούς και τη χρησιμοποίηση των Αμελέ Ταμπουρού, δηλαδή της ένταξης των στρατεύσιμων χριστιανών σε “τάγματα εργασίας” με στόχο την εξόντωση. Αυτό έφερε με τη σειρά του την ανυποταξία και τη δημιουργία των πρώτων αντάρτικων ομάδων, οι οποίες από το 1916 μετατράπηκαν σε ομάδες προστασίας των διωκώμενων πληθυσμών.

Γιατί αυτό που δε λέει ο Νακρατζάς σύντροφε -ούτε και οι επίσημες θέσεις του τουρκικού υπ. Εξ. που εύκολα αναπαράγονται από καλοθελητές- είναι ότι από το 1916 ξεκίνησε η εθνική εκκαθάριση του δυτικού Πόντου με πρόσχημα τη δράση των ανταρτών. Τα διπλωματικά έγγραφα των συμμάχων των Νεότουρκων είναι αποκαλυπτικά. ‘Έχουν δημοσιευτεί από τον Ενεπεκίδη και θα έπρεπε να τα ξέρουν όσοι ασχολούνται στα σοβαρά με την περίοδο εκείνη και την περιοχή του Πόντου . Όπως επίσης θα έπρεπε να ξέρουν τα κε΄μενα του Τανέρ Ακσάμ, του Φουάτ Ντουντάρ και των άλλων αντικεμαλικών αριστερών ιστορικών.

Το εντυπωσιακό με την αναθεωρητική σχολή που δικαιολογεί τα εγκλήματα του τουρκικού εθνικισμού, αγνοεί το ιστορικό μεταίχμιο, αμφισβητεί τα ανθρώπινα και πολιτικά δικαιώματα των χριστιανικών ομάδων, γράφει στα παλιά της τα παπούτσια κάθε ταξική ανάλυση, είναι ότι αποκρύπτει το σχέδιο εξόντωσης που εκπονήθηκε από το 1911 και τέθηκε σε εφαρμογή από το 1914.

Αντιμετωπίζει, ειδικά την περιοχή του Πόντου, ως περιοχή χωρίς επικρατούσα εξουσία, χωρίς μπάτσους και στρατό, χωρίς σχέδια εξόντωσης και παρακρατικές ομάδες των κρατούντων, όπου τις συνθήκες διαμόρφωσαν οι Πόντιοι αντάρτες και ο συγκεκριμένος Μητροπολίτης.

Και σε πολλές άλλες αφαιρέσεις βασίζεται όλη αυτή η απολογητική του τουρκικού εθνικισμού που αναπαράγεται με τόσο εύκολο τρόπο από θαυμαστές του στην Ελλάδα (δεν εννοώ εσένα ω! Σκύλε), αλλά δεν είναι του παρόντος ποστ.

Μ-π

————————————————-

Σκύλος της Β.Κ. είπε

Μα καλέ μου, δεν έχω ως πηγή το Νακρατζά. Αλλίμονο αν χρειαζόταν να πάμε στον Πόντο, μέσω … Ρότερνταμ.

————————————————-

Πόντος και Αριστερά είπε

Σκύλε, ευχαριστώ για τη διευκρίνηση. Μου έφυγε ένα βάρος τώρα. Αλήθεια!

Ο λόγος είναι ότι τυχαίνει να σ’ εκτιμώ… !

Μ-π

————————————————-

Μαρία είπε

Δύτη ναι, φαίνεται οτι είναι κοινός τόπος: http://sarantakos.wordpress.com/2009/05/20/akanedes/#comment-5405

Σκύλε, εγώ ξέρω για τον Καραβαγγέλη οτι βρέθηκε στη Σαμψούντα με δυσμενή μετάθεση κι οτι ένας απ’ τους αντάρτες ήταν ο περίφημος Κισά Μπατζάκ κατά κόσμον Κυριάκος Παπαδόπουλος. Αλλά αυτά μας βγάζουν απ’ το θέμα.

————————————————-

Κορνήλιος είπε

 #19 μὲ τὴν ψυχολογικὴ ἕρμηνεία ποὺ ἔδωσες μόλις δικαίωσες τὸν Γιανναρᾶ. γιατί νομίζετε πὼς ἔκενε ἐκλογὲς ὁ Καραμανλῆς;

————————————————-

Πόντος και Αριστερά είπε

Κορνήλιε…

Ο Γιανναράς συγκρίνει ανόμοια πράγματα σε ανόμοιες εποχές. Γενικά έχει την τάση να αιωρείται μεταξύ των άκρων ενός αχρονικού εκκρεμούς, όπου στο ένα βρίσκεται ένας ακραίος εθνικισμός και στο άλλο μια ανύπαρκτη (πλέον) προνεωτερική ρωμιοσύνη.

Το “τι μπροκολα, τι λάχανα” ήταν κοντύτερα στην πραγματικότητα από τη σύγκριση Γιανναρά.

Μ-π

————————————————-

sarant είπε

Ναι, αλλά ο Καραμανλής αργά ή γρήγορα θα τις έκανε -ο Βενιζέλος, σου λέει, μπορούσε με επιχείρημα τον πόλεμο να τις αναβάλει (να τις αναβάλλει, ίσως).

————————————————

Πόντος και Αριστερά είπε

Μαρία, ο σημαντικότερος αντάρτης στον Πόντο δεν ήταν ο Κισά Μπατζάκ, αλλά ο Βασίλειος Ανθόπουλος (Βασίλ Ουστά) του οποίου ο πρωτότοκος εντάχθηκε στο Δημοκρατικό Στρατό… Όλα έχουν την ερμηνεία τους. Ακόμα και το ότι οι βασανιστές της Μακρονήσου ήταν πρώην εαμίτες.

Στα γράφω γιατί η ισοπέδωση και η αχρονική αντιμετώπιση των ιστορικών γεγονότων συνηθίζεται.

Αλλά αυτά είναι εκτός του συγκεκριμένου θέματος.

            Μ-π

…………………………….

Η  Σμυρνιά Έλλη Παππά, η σύντροφος του Νίκου Μπελογιάννη, έφυγε απ’ τη ζωή. Όμως θα ζει για πάντα ως σύμβολο αντίστασης, τόσο στην καπιταλιστική εκμετάλλευση, όσο και στις σταλινικές διαστρεβλώσεις που επανέρχονται ταχύτατα στα ανεξέλικτα τμήματα μιας καθυστερημένης Αριστεράς.

Αποτέλεσε σύμβολο μιας αντισταλινικής Αριστεράς, αλλά και του προσφυγικού ελληνισμού που ακολούθησε ένα δικό του τρόπο αντίστασης στη μοίρα του και στη διαχείριση των ζητημάτων του. Εντάχθηκε στην Αριστερά και την μετέτρεψε από μια αδιάφορη, γκρινιάρικη και αντιδραστική σέχτα, όπως ήταν το ΣΕΚΕ, στη μεγαλειώδη Αριστερά της Αντίστασης.

Η Έλλη Ιωαννίδη-Παππά ανήκει σ’ εκείνο το κομμάτι του προσφυγικού ελληνισμού που δεν αλλοτριώθηκε από το σταλινισμό, αλλά διατήρησε το ελεύθερο κριτικό του πνεύμα.

Σ΄ αυτή τη γυναίκα, αφιερώνουμε τη σημερινή ανάρτηση. 

Σύμβολο μιας Αριστεράς που ξέρει να αποκαθηλώνει

Της Φωτεινής Μπάρκα  από την “Ελευθεροτυπία“

Την αγάπησε ο Νίκος Μπελογιάννης. Και η Ελλη Παππά έζησε 57 χρόνια μετά τον θάνατο του συντρόφου της, αντιπροσωπεύοντας με κάθε της έργο, πολιτικό ή πνευματικό, τη γενναιότητα και την ελευθερία μιας γενιάς που δεν ηττήθηκε ποτέ

Πλάι στον σύντροφό της Νίκο Μπελογιάννη θα ταφεί το Σάββατο στις 10.30 π.μ. στο Γ’ Νεκροταφείο Αθηνών η Ελλη Παππά. Η εμβληματική μορφή του αριστερού κινήματος και πολυγραφότατη συγγραφέας πέθανε στα 89 της, ξημερώματα Τρίτης στην Ευρωκλινική, όπου νοσηλευόταν τις τελευταίες ημέρες. Η κηδεία της θα είναι πολιτική.

 Η Ελλη Παππά έζησε στο πετσί της την τραγική πορεία του αριστερού κινήματος στη χώρα μας μετά τον Εμφύλιο. Καταδίκες, διωγμούς, εκτελέσεις, εξορίες. Η Ελλη Ιωαννίδη-Παππά αντιπροσωπεύει έναν ολόκληρο κόσμο που «βούτηξε βαθιά στα νερά» του 20ού αιώνα.

 Ο μύθος της προσωπικής της ιστορίας ξεκίνησε από πολύ νωρίς. Γεννήθηκε στη Σμύρνη, το 1920, παραμονή της Καταστροφής. Ηταν το μικρότερο παιδί μετά την Ηρώ, τη Δέσποινα, τη Διδώ (τη γνωστή συγγραφέα Διδώ Σωτηρίου) και τον Γιώργο. «Πέμπτο παιδί, αθέλητο και παραπεταμένο», έγραφε η ίδια αυτοβιογραφούμενη. «Η μάνα μου αρνήθηκε να με θρέψει. Επέζησα χάρη στη μεγαλύτερη αδελφή της. Η Καταστροφή έφερε την οικογένεια στον Πειραιά. Την υγεία μου ανέλαβε η θάλασσα και την αγωγή μου τα αλητάκια του Πειραιά. Ολα έδειχναν ότι η προλεταριακή μου συνείδηση ήταν εξασφαλισμένη».  

Μαθήτευσε στο Γυμνάσιο Θηλέων του Πειραιά στην Κοκκινιά, ενώ σπούδασε αρχικά στη Φιλοσοφική και μετά στη Νομική του Πανεπιστημίου Αθηνών, αλλά και στη Γαλλική Ακαδημία. Ηδη από τα γυμνασιακά της χρόνια εντάχθηκε στην Αριστερά, ενώ στην Κατοχή προσχώρησε στο ΕΑΜ και στο ΚΚΕ, συμμετέχοντας στον αντιστασιακό Τύπο της εποχής.

 «Απελευθέρωση, Δεκεμβριανά, προσπάθειες ανασυγκρότησης της Αριστεράς και της δημοκρατίας, οι πρώτες εκλογές, ο ερχομός του Μπελογιάννη και του μεγάλου έρωτα», έγραφε. Το 1950 συνελήφθη με τον σύντροφό της και καταδικάστηκε κι εκείνη σε θάνατο στη δίκη Μπελογιάννη. Η ποινή της όμως δεν εκτελέστηκε, καθώς ο γιος τους ήταν μόλις επτά μηνών. Ο Νίκος Μπελογιάννης εκτελέστηκε το Μάρτιο του 1952. Δεκατρία χρόνια έμεινε η Ελλη Παππά στη φυλακή. Αποφυλακίστηκε το 1963, δραστηριοποιήθηκε στην ΕΔΑ και εργάστηκε στην εφημερίδα «Δημοκρατική Αλλαγή».  

Η απριλιανή χούντα την εξόρισε στη Γυάρο. Αποφυλακίστηκε σε ενάμιση χρόνο, γιατί είχε αρρωστήσει σοβαρά. Η Σοβιετική Ενωση την προσκαλεί να τη φιλοξενήσει με τον γιο της, αλλά η ίδια αρνείται γιατί είχε διαφωνήσει με την εισβολή των στρατιωτικών τανκς στην Τσεχοσλοβακία.  Μέχρι την πτώση της δικτατορίας δεν εργάστηκε σε εφημερίδες της εποχής, αλλά σε εγκυκλοπαίδειες και περιοδικά και αργότερα στην εφημερίδα «Μακεδονία», με ψευδώνυμο. Επαγγελματικά δούλεψε στις εφημερίδες «Εθνος», «Μακεδονία» και στο περιοδικό «Γυναίκα» έως το 1990, οπότε και αφιερώθηκε αποκλειστικά στο συγγραφικό της έργο.  Στη Μεταπολίτευση επανασυνδέθηκε με το ΚΚΕ προσβλέποντας στην επανένωση της Αριστεράς. «Η επανένωση ξεκίνησε με καλούς οιωνούς και είχε οικτρό τέλος. Απεχώρησα από το ΚΚΕ, πράγμα που και η ηγεσία του επιθυμούσε», εξηγούσε η ίδια.  Το αρχείο της Ελλης Παππά εδώ και μερικά χρόνια φυλάσσεται στο Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ). Η ίδια στις λιγοστές δημόσιες εμφανίσεις της -δεν της άρεσε καθόλου η δημοσιότητα- άφηνε να εννοηθεί ότι αρκετά από τα αναπάντητα ερωτήματα της υπόθεσης Μπελογιάννη και ειδικότερα της σύλληψής του, θα τα «φώτιζε» μετά θάνατον. Την πολιτική της παρακαταθήκη -όπως έγραψε χθες το “Βήμα”- άφησε στο Μουσείο Μπενάκη με τον όρο να ανοιχτεί μετά τον θάνατό της. Αναμένεται με μεγάλο ενδιαφέρον η δημοσιοποίησή της. *

Βιβλία αντίθετα στις «σταλινικές στρεβλώσεις»

«Με έσωσε το γράψιμο», έλεγε για τα δύσκολα χρόνια που πέρασε.Και έγραψε πολύ. Δεκάδες βιβλία, κυρίως πολιτικού και κοινωνιολογικού περιεχομένου, αλλά και βιβλία για παιδιά. Στόχος της, όπως έλεγε, ήταν να συμβάλει «στην κάθαρση της μαρξιστικής σκέψης από τις σταλινικές στρεβλώσεις».  

Πραγματοποίησε μελέτες για την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, όπως «Ο Πλάτωνας στην εποχή μας» (εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), «Οι αρχαίοι Ελληνες συγγραφείς στο Κεφάλαιο του Μαρξ» (Σύγχρονη Εποχή), «Σπουδή στο θέμα της Ελευθερίας – Η έννοια της ελευθερίας στον προσωκρατικό υλισμό» (Αγρα) και μελέτες για τον μαρξισμό και τον λενινισμό, όπως ο «Μύθος και ιδεολογία στη ρωσική επανάσταση – Οδοιπορικό από τον ρωσικό αγροτικό λαϊκισμό στον λαϊκισμό του Στάλιν» (Εστία), «Ο Λένιν χωρίς λογοκρισία και εκτός μαυσωλείου».  Εγραψε το μυθιστόρημα «Το ημερολόγιο ενός φυλακισμένου» και τα διηγήματα «Δουλειά της φυλακής», «Βίος και έργα της γάτας της Σοφής» (Οδυσσέας). Επίσης τις «Σελίδες από τον Τύπο της Αντίστασης», τη μελέτη «Νίκος Κιτσίκης – Ο επιστήμονας, ο άνθρωπος ο πολιτικός» και το αυτοβιογραφικό «Γράμματα στον γιο μου» (Αγρα).  Τα τελευταία πολιτικά βιβλία της «Αποχαιρετισμός στον αιώνα μου» (εκδόσεις Κέδρος), «Μακιαβέλι ή Μαρξ» και «Η Κομμούνα του 1871» (εκδόσεις Αγρα), κυκλοφόρησαν το 2006. Την ίδια εποχή κυκλοφόρησαν και οι «Μικρογραφίες-βιβλία από τη φυλακή» (Συνέκδοση: Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο και εκδόσεις Καλειδοσκόπιο), δέκα βιβλία μινιατούρες που η ίδια έγραψε, ζωγράφισε και βιβλιοθέτησε στις φυλακές για τον γιο της.

——————————————————————————————–

 Δείτε ενδιαφέρον υλικό στου Καναλιώτη

Καλό αφιέρωμα έχει και η Κρότκαγια….

“Μικρό Άνθρωπο” ονόμασε τον Ιωάννη Μεταξά ο ακροδεξιός και προσφυγομάχος σύντροφός του Γεώργιος  Βλάχος (της “Καθημερινής“)  όταν αρνήθηκε να αναλάβει την αρχιστρατηγία του ελληνικού στρατού της Μικράς Ασίας, με αποτέλεσμα αυτή να δωθεί στον ανίκανο και προβληματικό  Χατζηανέστη. Ο Χατζήανέστης διέπραξε τα γνωστά απαράδεκτα στρατιωτικά λάθη στο μέτωπο με αποτέλεσμα την νίκη των τουρκικών εθνικιστικών στρατευμάτων του Μουσταφά Κεμάλ και την ολοκλήρωση των Γενοκτονιών των χριστιανικών λαών.  Ο Μεταξάς, άριστος στρατιωτικός, έχοντας την ίδια αντιμικρασιατική άποψη με το ΣΕΚΕ συνήργησε στην τρομερή Ήττα. Ήδη από το 1915, είχε συμβάλλει αποφασιστικά στην κατεύθυνση αυτή. Τη στιγμή που η περιοχή μας βρισκόταν στο μάτι του κυκλώνα, επέλεξε την εξυπηρέτηση των συμφερόντων του γερμανικού ιμπεριαλισμού προσπαθώντας πάσει θυσία να κρατήσει την Ελλάδα ουδέτερη.

Στην πολιτική  ουδετερότητας του Μεταξά  οφείλεται και η τρομερή ήττα των συμμάχων (1915) στην Καλλίπολη της Ανατολικής Θράκης. Με μια διαφορετική συμπεριφορά, θα είχε επιτρέψει τους συμμάχους να χτυπήσουν τους Τούρκους από την Ανατολική Θράκη, κλείνοντας οριστικά από τότε το Νοτιο-Ανατολικό Μέτωπο. Κορύφωση της πολιτικής του Μεταξά υπήρξε η απόλυτη προδοσία (1916) με την αποδοχή της εισβολής των Βουλγάρων στα ελληνικά εδάφη και την κατάληψη της Ανατολικής Μακεδονίας. Με εντολή του Μεταξά το 4ο ελληνικό σώμα στρατού παραδόθηκε αμαχητί στη Δράμα και στάλθηκε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης στο Γκέρλιτζ της Γερμανίας. 

Στο Μεταξά λοιπόν  (και στους επιγόνους του) έχουμε κάνει κατά καιρούς διάφορα αφιερώματα, τα οποία και σας τα προτείνουμε:

-ΠΟΙΟΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΙΠΕ ΤΟ «ΟΧΙ» ΣΤΟ ΦΑΣΙΣΜΟ  (αναδημοσίευση από κείμενο της “Ανασύνταξης”. Η ουσία  βρίσκεται στη συζήτηση)

-Οι πρόσφυγες, η ακροδεξιά και … οι άλλοι

-Δίκη των Εξ: Η Ακροδεξιά αντεπιτίθεται… !

Αμφιβολίες ΚΚΕ για την «Ψυχή βαθιά» του Βούλγαρη

Χοντραίνει το παιχνίδι το ΚΚΕ εναντίον της ταινίας του Παντελή Βούλγαρη «Ψυχή βαθιά», που ως γνωστόν ασχολείται με το θέμα του εμφυλίου πολέμου, εστιάζοντας στις ανθρώπινες περιπέτειες, μακριά από πολιτικές και κομματικές αναλύσεις.

Η συμφιλιωτική ματιά του σκηνοθέτη ήταν αναμενόμενο ότι θα ενοχλήσει τα δύο άκρα. Ο Γιώργος Καρατζαφέρης του ΛΑΟΣ έφερε πριν από καιρό το θέμα στη Βουλή καταγγέλλοντας το κράτος (βλέπε Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου) που χρηματοδοτεί ταινία για τον εμφύλιο. Τώρα ήρθε η σειρά του ΚΚΕ.

Στην Κοζάνη (προφανώς με εντολή από τα κεντρικά) μοιράστηκε κείμενο εναντίον της ταινίας με τίτλο: «”Ψυχή βαθιά” στον “πόλεμο” που συνεχίζεται…». Δημοσιεύθηκε στον «Ριζοσπάστη» της Τρίτης 20/10/2009 και υπογράφεται από την Ελένη Μηλιαρονικολάκη, μέλος της Κ.Ε. του ΚΚΕ και υπεύθυνη του Πολιτιστικού Τμήματος της Κ.Ε. Μοιράστηκε το βράδυ της Πέμπτης διακριτικά μεν, αλλά εμφανώς, έξω από το σινεμά της πόλης που παίζει την «Ψυχή βαθιά». Προφανώς το ΚΚΕ θέλει να θωρακίσει τους θεατές απέναντι στην επικίνδυνη ταινία του Παντελή Βούλγαρη, ο οποίος, όπως κατηγορηματικά γραφει η κ. Μηλιαρονικολάκη, «προσθέτει και τη δική του φωνή στα κηρύγματα της λαϊκής υποταγής και συμμόρφωσης». Με την αντίδραση, λοιπόν, ο αμετανόητα αριστερός σκηνοθέτης.

Αυτό που κυρίως ενοχλεί το ΚΚΕ είναι ότι η ταινία «υποβάλλει στο θεατή με συγκινησιακούς και συναισθηματικούς προπαντός όρους την ιδέα της “εθνικής ομοψυχίας” και την ανάγκη για “κατάργηση των διαχωριστικών γραμμών”». Και το ότι δεν δείχνει «ποια δύναμη όπλιζε τους αντάρτες με τέτοιον αφάνταστο ηρωισμό και αυτοθυσία». Δεν το δείχνει με τον τρόπο, φυσικά, που θα ‘θελε το ΚΚΕ αν είχε γράψει το σενάριο. Δηλαδή, απουσιάζει από την ταινία η κατεύθυνση «ότι οι αγωνιστές του Δημοκρατικού Στρατού έγραψαν αυτήν την τρίχρονη εποποΐα ψυχωμένοι από τη δύναμη της επαναστατικής τους ιδεολογίας, από το ιδανικό ενός καινούργιου κόσμου, μιας ανώτερης ανθρώπινης κοινωνίας χωρίς πολέμους, στερήσεις και εκμετάλλευση».

Ο Παντελής Βούλγαρης, λοιπόν, όχι μόνο δεν ταυτίστηκε με τη γραμμή του ΚΚΕ, αλλά, επιπλέον, πάντα κατά την κ. Μηλιαρονικολάκη, όπως οι περισσότεροι από τους μεγάλους δημιουργούς μας, έχασε τη «Βαθιά ψυχή» του, δηλαδή, την «επαναστατική ψυχή». Υπάρχει όμως ελπίδα. Και η προκήρυξη του ΚΚΕ την υπογραμμίζει. Γιατί μπορεί ο Δημοκρατικός Στρατός να ηττήθηκε το 1949 «επειδή δεν ήταν έγκαιρα έτοιμος για να νικήσει», αλλά «η λαϊκή πάλη με καινούργιους μαχητές και μαχήτριες συνεχίζει την πορεία της, βέβαιη πως θα ‘ρθει εκείνη η ώρα που η Ιστορία θα δικαιώσει τα ιδανικά, τους σκοπούς και τη θυσία των αγωνιστών του Δημοκρατικού Στρατού».

Β.ΓΕΩΡΓ

ΕΛΛΑΔΑ-2009-142′

Σκηνοθεσία: Παντελής Βούλγαρης

Ηθοποιοί: Βικτώρια Χαραλαμπίδου, Βαγγέλης Μουρίκης, Γιώργος Συμεωνίδης. Γιώργος Αγγέλκος. Xρήστος Καρτέρης και ο Θανάσης Βέγγος

1949, τρίτη χρονιά του Εμφυλίου Πολέμου. Στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας σε μεγάλες και μικρές μάχες, μέρα και νύχτα, το αίμα κυλάει ποτάμι. Δύο αδέρφια, ο Ανέστης 17 χρονών (Χρήστος Καρτέρης) και ο Βλάσης 14 (Γιώργος Αγγέλκος), βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα. Ο πατέρας τους νεκρός από νάρκη, η μάνα τους σε στρατόπεδο αμάχων. Τσοπανόπουλα που γνωρίζουν καλά τα υψώματα, τα δάση, τα ποτάμια και τα περάσματα, τα δύο παιδιά χρησιμοποιούνται ως οδηγοί, ο Ανέστης από τον ανθυπολοχαγό Τριαντάφυλλο του Εθνικού Στρατού (Γιώργος Συμεωνίδης) και ο Βλάσης από τον Καπετάν Ντούλα του Δημοκρατικού Στρατού (Βαγγέλης Μουρίκης). Μοιραία βρίσκονται με όπλο στο χέρι σε ομάδες που πολεμούν απέναντι και βάλλουν η μία εναντίον της άλλης. Στις τοποθεσίες Ψωριάρικα, Χαλασμένα Χωράφια, Μέγα Πλάι ζουν τη φωτιά του πολέμου, τις μάχες ανταρτών και φαντάρων σώμα με σώμα, τα πρόχειρα νοσοκομεία με σακατεμένους και ετοιμοθάνατους, την παράλογη καθημερινότητα του θανάτου, της βίας, της σύγχυσης, του πάθους, του τρόμου. Χουχλιάζοντας συνθηματικά σαν πουλιά καταφέρνουν να συναντηθούν κρυφά τρεις φορές. Την τελευταία, ενώ οι Αμερικάνικες βόμβες Ναπάλμ καίνε ανθρώπους και δάση, ο μεγάλος προσπαθεί να πάρει τον μικρό αδερφό μαζί του. Ο Βλάσης όμως έχει γίνει πια πολυβολητής, αποκαλείται συναγωνιστής Φλόγας και έχει τιμηθεί με το παράσημο του Γράμμου.

EXTRA!

Στην ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ ο ανθυπολοχαγός, ο καπετάνιος, η πολυβολήτρια Γιαννούλα (Βικτώρια Χαραλαμπίδου), ο διαφωτιστής (Βασίλης Νανάκης), η 15χρόνη αντάρτισσα Φούλα (Άννα Παρτσάνη), ο δεκανέας Καλαματιανός (Ιούλιος Τζιάτας), ο στρατηγός (Μάριος Ποντίκας), ο ταγματάρχης (Κώστας Κλεφτόγιαννης), ο Βαν Φλητ (Μίλτος Πολυβίου), ο Τζων Λούϊς (Ian Robertson), η μάνα στο στρατόπεδο (Αργυρώ Αποστολίδου) και ο 80χρονος παππούς του νεκρού στρατιώτη (Θανάσης Βέγγος) γράφουν σελίδες στο κεφάλαιο της μοίρας και της ιστορίας των δύο παιδιών αλλά και της ιστορίας του τόπου.

Στην ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ ο Ανέστης και ο Βλάσης μέσα από τα περάσματα του θανάτου, τα δασωμένα του φόβου και τα υψώματα του ηρωισμού γίνονται σήμερα, 60 χρόνια μετά, και δικοί μας οδηγοί μνήμης και ώριμου στοχασμού για την τριετία που αφάνισε χιλιάδες νέους και σημάδεψε βαριά την χώρα.

Η ταινία γυρίστηκε στην Δυτική Μακεδονία, στον Νομό Καστοριάς το φθινόπωρο του 2008 Απόσκεπος, Λίμνη Αρρένες, Βίτσι, Βυσσινιά, Γράμμος, Ύψωμα Καζάνι, Κορέστεια, Κρανιώνας, Λιθιά, Μάνκοβιτς, Μαύροβο, Μαυρόκαμπος, Νεστόριο, Οξυά, Πολυκάρπη, Πολυκέρασο, Σιδηροχώρι, Τοιχιό, Χαλάρα, Ύψωμα Χάρος

ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΟΥ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ

Σε ποιον θάνατο πήγες.
Περνούσε αεράκι από εκεί;
- Μάρκος Μέσκος -

Στα πεδία των μαχών των Βαλκανικών πολέμων χάθηκαν 12.000 έλληνες στρατιώτες, στη Μικρασιάτικη εκστρατεία 37.000, στην Ιταλογερμανική επίθεση 15.000 και στον Εμφύλιο 70.000, στρατιώτες και αντάρτες.

Σε κάθε πόλεμο σκληραίνουν οι άνθρωποι, τα πρόσωπα σκοτεινιάζουν. Στον Εμφύλιο η διάσταση είναι πιο δραματική γιατί καμία εξήγηση δεν πείθει απόλυτα, δεν παρηγορεί. Η εμφύλια αναμέτρηση είναι η πιο τραγική εκδοχή πολέμου.

Αφήνει για χρόνια ανοιχτές πληγές.

Ο λαός και ο τόπος πληρώνουν πανάκριβο λογαριασμό.

Καμία πλευρά δεν μπορεί να είναι υπερήφανη, δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι όλα ήταν καλά καμωμένα. Από νέος ήθελα να κάνω μια ταινία γι’ αυτό το δύσκολο και οδυνηρό κεφάλαιο της σύγχρονης ιστορίας μας.

Την έκανα στα 68 μου.

Για τη συγγραφή του σεναρίου ανέβηκα πολλές φορές σε όλα τα χωριά και τις βουνοκορφές του Γράμμου και του Βιτσίου, όπου διαδραματίζεται η ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ. Απαιτήθηκε πολύχρονη έρευνα σε επίσημα ντοκουμέντα, επιστημονικές μελέτες, γραπτές και προφορικές μαρτυρίες, που συχνά απέδιδαν απροσδόκητα αποτελέσματα, αφορμές για στοχασμό και αναστοχασμό πάνω στα γεγονότα. <

Δεν είμαι πολιτικός, ούτε ιστορικός, είμαι καλλιτέχνης και στην ταινία καταθέτω αυτό που μου αναλογεί, αυτό πού μέσα μου, επιμένει να με συγκλονίζει.

Τη μοίρα των απλών ανθρώπων, των από κάτω, των λησμονημένων θυμάτων.

Κινηματογράφησα μια κόλαση που διαδραματίστηκε στον παράδεισο, την ασύλληπτης ομορφιάς φύση της Δυτικής Μακεδονίας.

Εστίασα στα πρόσωπα και τις ιστορίες των ταπεινών, ανταρτών, στρατιωτικών και χωρικών της περιοχής.

Ιστορίες μεγάλης σκληράδας και μεγάλης ανθρωπιάς.

Ήρωες μου δύο αδέρφια, βοσκόπουλα, 17 και 14 χρονών. Η τύχη τους, τύχη των τότε καιρών.

Πολυβόλα, αμερικάνικες βόμβες Ναπάλμ, παράσημα ηρώων, στρατοδικεία.

Η ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ θα βγει στις αίθουσες τον Οκτώβρη του 2009, 60 χρόνια μετά τη λήξη του Εμφυλίου.

Γιατί σήμερα πια μια τέτοια ταινία;

Γιατί όταν η ιστορία φεύγει από τα αρχεία με τις διαταγές και τους αριθμούς, και «γράφεται» πάνω σε ζωντανά πρόσωπα και κορμιά μιλάει διαχρονικά, θυμίζει, προβληματίζει. Γιατί η τέχνη αντλεί από την ανθρώπινη περιπέτεια.

Με ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ λοιπόν για τα παρακάτω της ζωής και του σινεμά.

ΚΡΙΤΙΚΕΣ

ΣΤΡΑΤΟΣ ΚΕΡΣΑΝΙΔΗΣ – Η ΕΠΟΧΗ

ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ

Ποιος νίκησε τελικά;

«Στα πεδία των μαχών των Βαλκανικών πολέμων χάθηκαν 12.000 έλληνες στρατιώτες, στη Μικρασιάτικη εκστρατεία 37.000, στην Ιταλογερμανική επίθεση 15.000 και στον Εμφύλιο 70.000, στρατιώτες και αντάρτες», σημειώνει ο Παντελής Βούλγαρης για τη νέα του ταινία, «Ψυχή βαθιά».
Το 1949, στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας, δύο αδέρφια, ο Ανέστης 17 χρονών και ο Βλάσης 14, βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα. Ο πατέρας τους νεκρός από νάρκη, η μάνα τους σε στρατόπεδο αμάχων. Τσοπανόπουλα που γνωρίζουν καλά τα υψώματα, τα δάση, τα ποτάμια και τα περάσματα, τα δύο παιδιά χρησιμοποιούνται ως οδηγοί, ο Ανέστης από τον ανθυπολοχαγό Τριαντάφυλλο του Εθνικού Στρατού και ο Βλάσης από τον Καπετάν Ντούλα του Δημοκρατικού Στρατού. Μοιραία βρίσκονται με όπλο στο χέρι σε ομάδες που πολεμούν απέναντι και βάλλουν η μία εναντίον της άλλης. Ζουν τη φωτιά του πολέμου, τις μάχες ανταρτών και φαντάρων σώμα με σώμα, τα πρόχειρα νοσοκομεία με σακατεμένους και ετοιμοθάνατους, την παράλογη καθημερινότητα του θανάτου, της βίας, της σύγχυσης, του πάθους, του τρόμου. Χουχλιάζοντας συνθηματικά σαν πουλιά καταφέρνουν να συναντηθούν κρυφά τρεις φορές. Την τελευταία, ενώ οι Αμερικάνικες βόμβες Ναπάλμ καίνε ανθρώπους και δάση, ο μεγάλος προσπαθεί να πάρει τον μικρό αδερφό μαζί του. Ο Βλάσης όμως έχει γίνει πια πολυβολητής, αποκαλείται συναγωνιστής Φλόγας και έχει τιμηθεί με το παράσημο του Γράμμου.
Ο Παντελής Βούλγαρης σκηνοθετεί μια ιστορία από τον Εμφύλιο. Μια τραγική ιστορία από τις τόσες που μάτωσαν τις ψυχές των ανθρώπων εκείνα τα δύσκολα χρόνια. Ο ίδιος ο σκηνοθέτης προσεγγίζει το θέμα του από τη σκοπιά της εθνικής συμφιλίωσης, και πολύ καλά κάνει. Μόνο που στο ερώτημα «ποιος νίκησε, τελικά;», η απάντησή του παραμένει μετέωρη. Εδώ ενίσταμαι, επειδή σαφώς υπήρξε νικητής και ήταν η παράταξη της δεξιάς. Και η νίκη της δεν ήταν στιγμιαία αλλά διήρκησε και πολλά χρόνια μετά, με τους ηττημένους να πληρώνουν με εκτελέσεις, φυλακές, εξορίες, βασανιστήρια, πιστοποιητικά κοινωνικών φρονημάτων κλπ. Αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε και ο Βούλγαρης του «Χάπι Ντέι» και των «Πέτρινων χρόνων», ακόμη περισσότερο.
Ένα φιλόδοξο εγχείρημα που δεν φτάνει τις προσδοκίες μας. Η ταινία είναι άνιση, έχει μερικές συγκλονιστικές στιγμές αλλά και πολλές που δημιουργούν αμηχανία στο θεατή. Ξεχωρίζουν οι ερμηνείες των δύο πρωταγωνιστών (Γιώργος Αγγέλκας, Χρήστος Καρτέρης), η συγκλονιστική –αν και ολιγόλεπτη- εμφάνιση του Θανάση Βέγγου, η ερμηνεία του Βαγγέλη Μουρίκη και η εξαιρετική μουσική του Γιάννη Αγγελάκα.

ΚΩΣΤΑΣ ΤΕΡΖΗΣ-ΑΥΓΗ

Σε έρευνα της κοινής γνώμης που δημοσιεύθηκε στην «Καθημερινή» τον περασμένο Φεβρουάριο, το 55% δηλώνει πως κατά τη γνώμη του η «ιδεολογική διαίρεση» του Εμφυλίου παραμένει ισχυρή και σήμερα. Εξήντα ακριβώς χρόνια μετά τη λήξη του, ο «ανθρωποκεντρικός» Παντελής Βούλγαρης γύρισε μια ταινία μυθοπλασίας για την τελευταία περίοδο του Εμφυλίου, ταινία που ήδη φαίνεται να έχει διχάσει, τη στιγμή μάλιστα που κηρύσσει τη «λήξη» της σύγκρουσης, τη συμφιλίωση.

Στη «δυσκολία» μου να την προσεγγίσω, θα επικαλεστώ μια φράση που είχε πει ο Φίλιππος Ηλιού μιλώντας για το βιβλίο του Άγγελου Ελεφάντη «Μας πήραν την Αθήνα»: «Είναι μεγάλος ο πειρασμός για τον αριστερό να προσεγγίσει την ιστορία του με όρους πολιτικούς, αποδοχής ή απόρριψης, που εμπλέκουν το ορθό και το λάθος και τείνουν να καταλήξουν στην αυτοδικαίωση». Έστω κι αν το «Ψυχή βαθιά» δεν είναι ιστορικό κείμενο αλλά μυθοπλαστική μεταγραφή ιστορικών δεδομένων.

Ο Βούλγαρης στηρίζει την αφήγησή του σε δύο νεαρούς ήρωες, δυο αδέρφια, χωριατόπαιδα, που η «μοίρα» ρίχνει τον έναν στη μεριά του κυβερνητικού στρατού και τον άλλον στην απέναντι πλευρά. Όχι μόνο η ηλικία αλλά και τα πρόσωπα των αγοριών (τα οποία ο φακός του Βούλγαρη καδράρει συστηματικά) υποδηλώνουν την «αθωότητα», θεμελιώδη αντίθεση στο σφαγείο της εμφύλιας σύγκρουσης. Ο σκηνοθέτης θέτει εξ αρχής τα δύο στρατόπεδα σε κατάσταση «ισοτιμίας». Όχι απόλυτης. Άλλωστε, ενδεικτικά, ο τίτλος είναι παρμένος από το σύνθημα των ανταρτών… Όμως, σαφώς, η οπτική του σκηνοθέτη δεν είναι με κάποια από τις δύο πλευρές αλλά ταυτίζεται με εκείνη της μάνας Ζαχαρούλας ή του τραγικού παππού που έχασε τον εγγονό του (Θανάσης Βέγγος), δύο χαρακτήρες που καλούνται να συνενώσουν τα διεστώτα…
Η ταινία συναπαρτίζεται από «επεισόδια» παρμένα από αυθεντικά περιστατικά της περιόδου -άλλωστε στο δελτίο τύπου που μοίρασε η εταιρεία παραγωγής επισυνάπτεται «βιβλιογραφία» για την περίοδο του Εμφυλίου, πάνω στην οποία στηρίχτηκε η έρευνα και το σενάριο της ταινίας. Και ενώ από τις προσωπικές μου μελέτες χρόνων για την περίοδο η βιβλιογραφία αυτή κρίνεται αρκούντως ικανοποιητική, από την άλλη με ξενίζει το γεγονός ότι μια ταινία μυθοπλασίας μοιάζει να διεκδικεί τη δικαίωσή της στο χώρο της ιστοριογραφίας.

Επιπλέον, δεν μου είναι εύκολο να αποδεχτώ τη λογική του action στις σκηνές μάχης, στις οποίες ο σκηνοθέτης φαίνεται να αποδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα. Θέλει άραγε να μας πει, «δείτε τι σφαγείο ήταν ο εμφύλιος»; Και αν αυτός ήταν ο στόχος του, ήταν όντως αυτή η καλύτερη επιλογή που είχε; Εάν η οπτική είναι αντιπολεμική, συνάδει με την απόδοση ιδιάζουσας βαρύτητας στις σκηνές μάχης; Αισθάνθηκα στη διάρκεια της προβολής πως «πρέπει» να πειστώ ότι ο ανθρωποκεντρικός Βούλγαρης ξέρει να γυρίζει και πολεμικές σκηνές… Και δεν έχει ίσως νόημα να επικαλεστώ στον κλασικό αντιπολεμικό «Ουρανό» του Τάκη Κανελλόπουλου, ή την πιο πρόσφατη «Λεπτή κόκκινη γραμμή» του Τέρενς Μάλικ, όπου ο ρεαλισμός της μάχης υπεραναπληρώνεται από την έντονη εσωτερική ζωή των ηρώων…
Αλλά εφόσον γινόμαστε μάρτυρες της αγριότητας της σύγκρουσης, στο «Ψυχή βαθιά», τίθεται αυτομάτως το ερώτημα: Γιατί πολεμούν οι χαρακτήρες μέσα σε αυτή την ταινία; Ποιο είναι το ενδοφιλμικό διακύβευμα; Οι της μίας πλευράς αγωνίζονται, όπως υπονοείται με έμμεσες αναφορές, για μια «λαοκρατία», με φωτεινό ορόσημο τον πατερούλη των ημερών εκείνων Στάλιν, και όντως σκιαγραφείται ένα κλίμα συντροφικότητας, σπαργανώματα, ίσως, μιας «άλλης» κοινωνίας …

Από την άλλη πλευρά όμως για τι αγωνίζονται; Εξωφιλμικά (ιστορικά) η απάντηση είναι προφανής, «για την εξουσία, για την κυριαρχία». Ενδοφιλμικά η απάντηση μοιάζει να είναι «πολεμούν γιατί τους εξαναγκάζουν οι Αμερικανοί» -ναι, φοβάμαι πως ένας νέος θεατής εύκολα θα διολισθήσει σε αυτό το συμπέρασμα. Δεν υπάρχει ούτε ένας ιδεολόγος από τη «μοναρχοφασιστική» πλευρά -ακόμα και οι στρατοδίκες εμφανίζονται να κάνουν μια δουλειά «διεκπεραίωσης»… Δεν υπήρχαν σκληροπυρηνικοί ιδεολόγοι σε αυτή την πλευρά; Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι όχι μόνο υπήρχαν αλλά συγκροτούσαν ένα πανίσχυρο ιδεολογικό ρεύμα – στη μελέτη ενός συντηρητικού ιστορικού για εκείνη την περίοδο περιλαμβάνεται η κρίσιμη παρατήρηση πως ακριβώς σε εκείνα τα χρόνια γεννιέται η έννοια της εθνικοφροσύνης, και ο όρος «εθνικόφρων» τότε αποκτά τη σημασία με την οποία κυριάρχησε για δεκαετίες στην πολιτική προπαίδεια.
Είδα την ταινία δύο φορές προκειμένου να βεβαιωθώ για την αρχική μου αίσθηση: Ο Βούλγαρης γύρισε μια ταινία για έναν εμφύλιο, τον πιο άθλιο, τον πιο ανελέητο απ` όλους τους πολέμους, χωρίς «κακούς»! Εκτός αν «κακοί» είναι μόνο οι ξένοι, και η αθωότητα των βασικών του ηρώων σφραγίζει τελικά ολόκληρο το έθνος των Ελλήνων, που ακόμη και εξήντα χρόνια μετά πορεύεται χωρίς συναίσθηση της ιστορικής ευθύνης…
Ο Μαρκ Φερό έχει δείξει προ πολλού ότι περίφημες ιστορικές ταινίες, όπως π.χ. ο «Αλέξανδρος Νιέφσκι», του 1938, μέσα από την οποία το σοβιετικό καθεστώς καλούσε σε εθνική συσπείρωση ενόψει της ναζιστικής απειλής, μας μιλούν περισσότερο για την ιστορική στιγμή κατά την οποία παράγονται και όχι για αυτή στην οποία αναφέρονται: «Διηθούν το παρελθόν μέσα από την επιλογή των θεμάτων, τις αισθητικές προτιμήσεις της εποχής τους, τις αναγκαιότητες της παραγωγής (…), τα ασυναίσθητα ολισθήματα του δημιουργού. Εδώ έγκειται η αληθινή ιστορική πραγματικότητα των ταινιών αυτών και όχι στο πώς αναπαριστούν το παρελθόν». Αναρωτιέμαι τι ακριβώς μας λέει η ταινία του Βούλγαρη για τη σημερινή ελληνική κοινωνία, αλλά επ` αυτού θα συνεχίσουμε στο φύλλο της Κυριακής.

Παναγιώτη Φραντζή - “ΠΡΙΝ” :

Ο Παντελής Βούλγαρης  με την καινούργια του ταινία βυθίζεται χωρίς πυξίδα στην κόλαση της εμφύλιας σύρραξης του ’46-49. Γιατί πολέμησαν εκείνοι οι στρατοί; Και άραγε ποιος νίκησε; Η ιστορία απαντά με επιστημονική μέθοδο, η τέχνη έχει το δικό της τρόπο να πλάθει τα ερωτήματα. Μεγάλη, συγκινητική ταινία, αναμφίβολα, με πολλά παράθυρα για συζήτηση και διαφωνία.   

«Ψυχή βαθιά» και μετέωρη ματιά 

Ένας ουρανός  συννεφιασμένος, γρήγορη κίνηση, βγαίνουν γράμματα: οι Έλληνες νεκροί στα πεδία των μαχών του εικοστού αιώνα. Νικητής ο εμφύλιος πόλεμος με εβδομήντα χιλιάδες χαμένες ζωές εκατέρωθεν. Το πρώτο πλάνο της νέας ταινίας του Παντελή Βούλγαρη με τα φορεμένα στοιχεία δεν ρωτάει απλώς «γιατί»· θέτει το πλαίσιο. Από τη μια ο ουρανός, ανεξάντλητος, γεμάτος χρόνο και θάνατο και μνήμη. Από την άλλη η ανάγκη επαναπατρισμού της μνήμης, σε χώρο ελληνικό, στενότερο δηλαδή του ορίζοντα μιας ιστορικής εποχής – ανείπωτης βαρβαρότητας και ατομικής απόγνωσης αλλά και μεγάλων επαναστάσεων και συλλογικής ανάτασης.  

Ο Βούλγαρης  χάνει από την οπτική του την ιστορική αυτή σύγκρουση, ρέπει προς εξιδανίκευση για το εθνικό στρατόπεδο και ταλαντεύεται πολύ για το πώς θα παρουσιάσει τους μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού. Θαυμάζει την αυταπάρνηση και τον ηρωισμό τους, περιγελά την αφέλεια, ζυγίζει την αποκοτιά και τις διαψεύσεις τους, υποκλίνεται στην πίστη και τη θυσία τους. Ενώ οι αντάρτες στο έργο πολεμάνε μέσα σε ένα πυκνό σύννεφο άγνοιας και τόλμης, οι αξιωματικοί του κυβερνητικού στρατού εμφανίζονται συνεσταλμένοι και αμήχανοι, σαν να παίζουν με τη γνώση του μέλλοντος και το σπαθί της ιστορίας πάνω απ’ τα κεφάλια τους – πολύ ενδιαφέρον ως σκηνοθετικό εύρημα, αλλά εντελώς ακατάλληλο για όποιον αναζητά ιστορικές συνάψεις.  

Το σενάριο δανείζεται την αφηγηματική του γραμμή από το «Τραγούδι του νεκρού αδερφού», με μια μάνα να χάνει τα ίχνη των δυο αγοριών της, το ένα να ακολουθεί τους κυβερνητικούς και τ’ άλλο να μάχεται με τους αντάρτες. Αλλά δεν εκπέμπει συμφιλίωση όπως η παράσταση με τη σπουδαία μουσική του Μίκη Θεοδωράκη στις αρχές της δεκαετίας του ’60. Συντριβή εκπέμπει, της λαϊκής ψυχής, για την ήττα της Αριστεράς. Αυτό μας το δίνει με ορισμένες εξαιρετικές λήψεις, αλλά και μέσα από τη σχέση των δύο παιδιών. Ο Ανέστης, ο μεγαλύτερος, που χαίρει της ασφάλειας του κυβερνητικού στρατού, έχει απολογητική και ενοχική στάση για τη μοίρα του μικρού Βλάση – θυμίζοντας πολύ ένα άλλο τραγούδι του Θεοδωράκη σε στίχους Μιχάλη Κατσαρού, το Αυτούς που βλέπεις: «τον πιο μικρό … τον πιο αγαπημένο, αυτόν μονάχα εγώ προσμένω…»  

Η ταινία γέρνει σαφώς προς τη μεριά των ηττημένων. Των ανθρώπων του μόχθου που έχασαν τα πάντα, ή έδωσαν τα πάντα σε μια χαμένη μάχη. Προδομένοι από τις ηγεσίες τους, άλλοι πολεμώντας στο λάθος στρατόπεδο. Οι στίχοι του Μάρκου Μέσκου που σχολιάζουν την αρχή – «Σε ποιον θάνατο πήγες. Περνούσε αεράκι από εκεί;» – και το φινάλε εκφράζουν ένα λεπταίσθητο υπαρξιακό κατευόδιο της λαϊκής ψυχής που αφήνει το πεδίο της μάχης. Ωστόσο ιδεολογικά το έργο ισορροπεί ανάμεσα στην «αθώωση» την ελληνικής άρχουσας τάξης, και την αναγνώριση του ηθικού αναστήματος των αριστερών. Για να γίνει το πρώτο υπερπροβάλλονται οι – υπαρκτές – μετριοπαθείς τάσεις στο στρατόπεδο των κυβερνητικών. Οι αξιωματικοί του Εθνικού στρατού εμφανίζονται αυστηροί μα και ευαίσθητοι, ανθρώπινοι και συγκαταβατικοί. Ακόμα και ο αρχιστράτηγος φαίνεται απρόθυμος αλλά αναγκασμένος να εκτελέσει τις διαταγές των Αμερικανών για την ολοκληρωτική συντριβή των ανταρτών. Οι ξένοι επωμίζονται αποκλειστικά το ρόλο του κακού και αυτό είναι το πιο χτυπητό ατόπημα του σεναρίου. Ως προς το δεύτερο είναι χαρακτηριστική η σκηνή της ανταλλαγής αποθαρρυντικών πειραγμάτων σε μια ανάπαυλα, με τον τηλεβόα της πολυβολήτριας αντάρτισσας Γιαννούλας (μια αλλιώτικη Βικτώρια Χαραλαμπίδου) από ψηλά να «νικάει» τις χυδαίες ανταπαντήσεις του ανθυπολοχαγού Τριαντάφυλλου, καλώντας τους αδερφούς στρατιώτες να αυτομολήσουν. Και κυρίως η σκηνή που τη ρωτάει ο μικρός Βλάσης «Τι έκανες συναγωνίστρια πριν γίνεις συναγωνίστρια;» για να του απαντήσει «Ράφτρα ήμουνα, κι όταν τελειώσουμε από δω πάλι ράφτρα θα είμαι». Από την άλλη μεριά δείχνει με εξαιρετικό τρόπο πώς οι στρατιώτες του Εθνικού στρατού υπηρετούν με μηδενικό ηθικό απλώς μια θητεία, χωρίς να συνεπαίρνονται από καμιά ιδεολογία.  

Εικαστικά το φιλμ αγγίζει την τελειότητα, με απίστευτα ρεαλιστικά πλάνα μαχών και πολεμικών προετοιμασιών, καθώς και παρένθετες λυρικές καταγραφές. Το τοπίο της ορεινής Καστοριάς επιβλητικό και πένθιμο, ιδανικά αποτυπωμένο στο φακό, ζωντανεύει με πιστότητα τις στιγμές εκείνες. Σημειώνουμε χαρακτηριστικά: τη σκηνή της συνάντησης των δύο αδελφών στο πατρικό σπίτι στο εγκαταλειμμένο χωριό, με το φθαρμένο φως των χρυσογαλάζιων τόνων· το κυνηγητό των μικρών ανταρτόπουλων στο δάσος στο ατόφιο χρώμα του πρωινού πριν αρχίσουν να σκάνε οι βόμβες ναπάλμ στην κορυφογραμμή, το σμίξιμο των αντιπάλων στα χιόνια και η μοιρασιά του φαγητού στο αντίσκηνο.  

Είπαμε ότι  είναι μια μεγάλη ταινία, μπροστά  σε μια μεγάλη δυσκολία. Τελικά εμπόδιο  για την αισθητική της ολοκλήρωση είναι ότι κοιτάει τους αντάρτες μέσα από τον παραμορφωτικό φακό της ήττας. Και όσο μιλάμε για συμπάθεια προς τους χαμένους, τόσο μπορεί να ξεχνάμε την αναγκαιότητα να είχαν νικήσει. Και τότε η συμπάθεια μικραίνει τον επαναστατικό σκοπό και το υποκείμενό του. Μένει όμως στο τέλος αυτή η γλυκύτητα των τεράστιων, μικρών ηρώων, που βρέθηκαν χωρίς να το καταλάβουν σε τέτοια καθήκοντα. Όπως τα υπέροχης φρεσκάδας νεανικά πρόσωπα (παιδιά από τα γύρω χωριά που μαζεύτηκαν στο κάστινγκ και ήθελαν όλα να παίξουν τους αντάρτες) που ψήθηκαν στο ρόλο τους ως υπερασπιστές της αιώνιας νεότητας της επανάστασης – είναι κάτι περισσότερο από ερμηνεία το τρομερό παίξιμό τους – και μας χαμογελούν φορώντας το δίκοχο του ΔΣΕ… 

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΔΑΝΙΚΑΣ – ΤΑ ΝΕΑ

Μέσα στο ίδιο επταήμερο η διπλή όψη του ελληνικού κινηματογράφου. Με το Νέο ο Λάνθιμος. Με το Παλιό ο Παντελής Βούλγαρης. Το λένε «Ψυχή βαθιά», αλλά πάσχει και από ιστορική άγνοια βαθιά!

Σκληρό. Έτσι το είδα. Έτσι το επεξεργάστηκα. Έτσι κατέληξα. Και ο αδελφός μου να ήταν τα ίδια θα έγραφα εδώ. Ο Βούλγαρης, λοιπόν. Ο σκηνοθέτης των προσωπικών, μικρών ιστοριών. Όπου το έκανε αυτό – από το «Προξενιό της Άννας» μέχρι τα «Πέτρινα χρόνια»- έπιανε επιδόσεις με συγκίνηση βαθιά. Όπου καταπιανόταν με την Ιστορία και το πλήθος των μεγάλων παραγωγώναπό τον «Βενιζέλο» μέχρι τις «Νύφες»- κατέληγε να υπογράφει καλλιγραφημένες χαλκομανίες.

Το γκρέμισμα διπλό. Και η μικρή ιστορία δεν είναι άξονας και ολοκληρωμένη δραματουργία. Και η μεγάλη, η αληθινή Ιστορία, είναι επεξεργασμένη με υποκειμενική, επιπόλαιη ερμηνεία και αισθητική μυωπία. Στη θέση του θα έβλεπα και θα αφομοίωνα κάθε καρέ από την κορυφαία στιγμή του Κεν Λόουτς «Ο άνεμος χορεύει το κριθάρι». Πάνωκάτω ίδια περίπου ιστορία. Όμως εκ της συγκρίσεως βυθίζεται του Βούλγαρη η ταινία.

Ενός λάθους μύρια έπονται. Επειδή λοιπόν περιγράφει τις τελευταίες ημέρες του Εμφυλίου στον Γράμμο του 1949. Όχι, δεν είναι αληθινό πως οι αντίπαλες δυνάμεις ήταν περίπου ισοδύναμες. Ο Εθνικός είχε πάρει φαλάγγι τον Δημοκρατικό Στρατό. Ήταν ζήτημα ημερών. Η θανατίλα των Desperados κομμουνιστών θα έπρεπε να ήταν χαραγμένη στο κούτελο των ανταρτών. Όχι, δεν είναι δυνατόν να είσαι κυκλωμένος μέχρι τ΄ αυτιά κι εσύ να τραγουδάς δυνατά, με άκρατο ενθουσιασμό. Θα σε έκαναν κιμά. Όχι, οι αξιωματικοί του Εθνικού Στρατού δεν έδωσαν δείγματα συναισθηματικά. Αποκεφάλιζαν και περιέφεραν τα κεφάλια στα χωριά. Έλεος. Διαβάστε οποιαδήποτε μαρτυρία. Άγγλων, Αμερικανών και Ελλήνων παρατηρητών. Όχι, δεν είναι αληθινό πως ο Εμφύλιος τελείωσε επειδή οι Αμερικανοί ιμπεριαλιστές έριξαν για πρώτη φορά βόμβες Ναπάλμ. Τις έριξαν στην Μπανανία, αλλά το τέλος του Εμφυλίου ήταν μια προαναγγελθείσα τραγωδία. Όχι, για την παροιμιώδη ελληνική κακοδαιμονία δεν φταίνε οι Ρώσοι και οι Αμερικανοί. Αγαπητέ δεν φταίει ο διαιτητής, αλλά η δική μας η κεφαλή!

Και τέλος- το χειρότερο και πλέον ανιστόρητο όλων των λαθών- ο εύκολος συναισθηματισμός. Θέλουμε δεν θέλουμε, ο Εμφύλιος είναι δυστυχώς μια αναγκαστική ιστορική διαδικασία που έχει συμβεί και συμβαίνει σε κάθε γωνιά της Γης. Από την επανάσταση στην Αμερική και τη Γαλλία μέχρι Ισπανία. Παντού. Έτσι προς τα μπρος ή προς τα πίσω προχωράει η Ιστορία βουτηγμένη σε ωκεανούς αίματος. Δεν μας αρέσει, αλλά έτσι συμβαίνει. Μία η αιτία.

Μπορεί όλοι να μιλάμε ελληνικά, αλλά τα συμφέροντα εντελώς ξένα και εχθρικά. Στοιχειώδες αγαπητέ Ουάτσον. «Έλληνας τουφεκάει Έλληνα» (εκ βαθέων και συγκινητικά προφέρει ο Θανάσης Βέγγος τα λόγια αυτά). Επειδή δύο οι Ελλάδες, όπως δύο οι κόσμοι που συγκρούονται από την ημέρα που ο Άνθρωπος ήρθε στη Γη.

Τα λάθη προσέγγισης καταλήγουν σε λάθη σκηνοθετικής διαχείρισης. Το πρώτο μέρος μοιάζει με ρεπεράζ (περάσματα) από διαφορετικές ταινίες. Από τη μια, η ιστορία δύο αδελφών σε δύο στρατόπεδα διαφορετικά. Από την άλλη, ατελείωτες περιγραφές με γαλονάδες να συνεδριάζουν σαν από σκηνές του Τζέιμς Πάρις και από μάχες μέσα σ΄ ένα τοπίο θολό, έτσι για να δικαιολογηθεί η μεγάλη παραγωγή. Άφθονος χρόνος, άφθονη φλυαρία, άφθονος χαμένος κόπος χωρίς αισθητική αξία. Όπου ο φακός περιορίζεται στο δράμα το προσωπικό, απογειώνεται το υλικό. Όπου το μαζικό και το ιστορικό, γκρεμίζεται η ταινία ολοσχερώς. Κρίμα. Γιατί ήταν μεγάλη ευκαιρία. Και γιατί οι περισσότερες φάτσες από το καστ των νέων παιδιών είναι χάρμα οφθαλμών. Και γιατί η φωτογραφία του Σίμου Σαρκετζή δεν έχει να ζηλέψει τίποτα από τις καλύτερες ξένες παραγωγές. Και γιατί το μουσικό μοτίβο του Γιάννη Αγγελάκα μοιάζει με πειραγμένο μοιρολόι. Με έναν λόγο, μία η απορία. Αφού είναι κάτοχος του μυστικού να σκηνοθετεί χαμηλόφωνα και υπαρξιακά, τι στο καλό το ήθελε και μπερδεύτηκε με όλα αυτά τα γαλόνια, τις μάχες και τις Ναπάλμ;

«Ψυχή βαθιά»

Ο Εμφύλιος στον Γράμμο του 1949 Δύο αδέλφια σε στρατόπεδα διαφορετικά Φλύαρο, επίπεδο και ρηχό

ΒΑΘΜΟΙ= 4 (μακάρι να πέφτω έξω)

ΝΙΝΟΣ ΦΕΝΕΚ ΜΙΚΕΛΙΔΗΣ-ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ

**   Ο Εμφύλιος μέσα από τη σύγκρουση δύο αδερφών που μάχονται σε αντίπαλα στρατόπεδα, σε μια με εντυπωσιακά στημένες σκηνές μαχών ταινία, που όμως αντιμετωπίζει επιφανειακά το θέμα των σχέσεων και της συμφιλίωσης .

Ο Παντελής Βούλγαρης, ένας από τους πιο σημαντικούς σκηνοθέτες του νεότερου ελληνικού κινηματογράφου, που έκανε την εμφάνισή του στη δεκαετία του ‘70, δείχνει να μοιράζει τη σκηνοθεσία του ανάμεσα σε δύο είδη: τις πολύ προσωπικές, κατά κάποιο τρόπο «ταινίες δωματίου» («Το προξενιό της Αννας», «Ησυχες μέρες του Αυγούστου», «Ολα είναι δρόμος») και τις επικές ταινίες («Ελευθέριος Βενιζέλος», «Τα πέτρινα χρόνια», «Νύφες»), ενώ, ενδιάμεσα, μας πρόσφερε μια ξεχωριστή, στιλιζαρισμένη ταινία, όπως το αδικημένο αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρον «Happy Day».

Στον επικό κινηματογράφο εντάσσεται και η τωρινή ταινία του «Ψυχή βαθιά», με τον 68χρονο Βούλγαρη να στρέφεται στον εμφύλιο πόλεμο, για να φτιάξει μια ταινία συμφιλίωσης των δύο πλευρών, της Αριστεράς και της Δεξιάς, που στοίχισε στο έθνος 70.000 νεκρούς, αριθμό δηλαδή μεγαλύτερο από το συνολικό αριθμό των νεκρών σε τρεις άλλους πολέμους (Βαλκανικούς, Μικρασία και Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο). Κι αυτό όχι μέσα από την επίσημη Ιστορία αλλά μέσα από «τη μοίρα των απλών ανθρώπων, των από κάτω, των λησμονημένων θυμάτων», όπως ανέφερε ο ίδιος. Η ιστορία, τοποθετημένη στα 1949, τρίτη χρονιά του Εμφυλίου, επικεντρώνεται στη σχέση ανάμεσα σε δύο αδέρφια τσοπανόπουλα, τον 17χρονο Ανέστη (Χρήστος Καρτέρης) και τον 14χρονο Βλάση (Γιώργο Αγγέλκο), που ο πατέρας τους σκοτώθηκε από νάρκη, ενώ η μάνα τους βρίσκεται σε στρατόπεδο αμάχων. Τα δύο παιδιά βρίσκονται σε αντίπαλα στρατόπεδα και χρησιμοποιούνται αρχικά ως οδηγοί, ο Ανέστης του Εθνικού Στρατού και ο Βλάσης του Δημοκρατικού, με τον Βλάση να γίνεται στη συνέχεια πολυβολητής και να παίρνει το όνομα Φλόγας.

Ο Βούλγαρης είναι αναμφισβήτητα εξαίρετος σκηνοθέτης, πράγμα που φαίνεται ιδιαίτερα στο πρώτο μέρος της ταινίας με τις αρκετά εντυπωσιακές για τα ελληνικά δεδομένα (ας μου επιτραπεί εδώ να πω ότι με τα ξένα δεδομένα δεν είναι πάντα στο ίδιο επίπεδο) σκηνές των μαχών. Από ένα όμως σημείο και μετά οι μάχες επαναλαμβάνονται χωρίς να προσθέτουν τίποτα στην πλοκή, με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν να κουράσουν τον θεατή. Αντίθετα, το δεύτερο μέρος, από κινηματογραφικής τουλάχιστον πλευράς, είναι πολύ πιο ενδιαφέρον: με τη σχέση που παρακολουθούμε ανάμεσα στα δύο αδέρφια, με τον Ανέστη να προσπαθεί να προφυλάξει όσο μπορεί τον μικρότερο αδερφό του, αλλά και τη σχέση του Ανέστη με έναν ταξίαρχο του Εθνικού Στρατού. Σκηνές που ο Βούλγαρης στήνει με φροντίδα, προσπαθώντας να δώσει την ανθρώπινη (ορισμένες φορές με κάποιο μελοδραματισμό) πλευρά των χαρακτήρων του.

Το μεγάλο όμως πρόβλημα είναι αλλού. Στην προσπάθεια συμφιλίωσης που αποπειράται ο σκηνοθέτης. Η συμφιλίωση δεν είναι κάτι που παρουσιάζεται στις στιγμές εκείνες όπου κυριαρχούν τα πάθη και τα μίση αλλά γίνεται αφού και οι δύο πλευρές αποδεχτούν την αλήθεια και αναγνωρίσουν τα λάθη και τα όποια εγκλήματά τους -και σήμερα όλοι γνωρίζουμε πως υπήρχαν και λάθη και εγκλήματα και από τις δύο πλευρές. Το να θέλεις να δώσεις την ανθρώπινη πλευρά των χαρακτήρων δεν σημαίνει ότι αποκλείεις και τις αδυναμίες τους: το μίσος, η εκδίκηση και τα διάφορα άλλα ελαττώματα είναι αναπόσπαστο τμήμα του ανθρώπινου χαρακτήρα. Το να παρουσιάζεις τους μαχόμενους να αντιμετωπίζουν τον Εμφύλιο σαν κάτι που τους προξενούσε λύπη αλλά ήταν υποχρεωμένοι να το κάνουν δεν είναι συμφιλίωση αλλά παραποίηση της Ιστορίας. Γιατί η ταινία παρουσιάζει πως αυτοί που πήραν μέρος στον Εμφύλιο ήταν υποχρεωμένοι να το κάνουν είτε από τους Αμερικανούς και το Παλάτι, που ήθελαν να εξοντώσουν τον «εσωτερικό εχθρό» (ο Ελληνας στρατηγός παρουσιάζεται να υπακούει κάπως λυπημένος τον Αμερικανό εκπρόσωπο που τον αναγκάζει να προχωρήσει στην πλήρη εξόντωση του «εχθρού»), και όχι γιατί πίστευαν -και οι περισσότεροι πίστευαν με φανατισμό- στις ιδεολογίες τους, που συχνά δεν τους άφηναν περιθώριο για λογική και ανθρωπισμό. Αντίθετα, οι σκηνές απαλύνουν τη βία και την ωμότητα σε βάρος της αυθεντικότητας. Δυστυχώς, η συμφιλίωση δεν γίνεται με τέτοιο τρόπο. Ο Βούλγαρης μπορεί, κατά τα άλλα, να είναι πολύ καλός κινηματογραφιστής, ο Εμφύλιος όμως περιμένει ακόμη τον σκηνοθέτη του.

ΑΝΤΑ ΔΑΛΙΑΚΑ-ΕΘΝΟΣ

Το 1949, την τρίτη χρονιά του Εμφυλίου Πολέμου, στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας, δύο αδέλφια, ο 17χρονος Ανέστης και ο 14χρονος Βλάσης, τσοπανόπουλα, των οποίων οι δρόμοι χώρισαν χωρίς να το επιλέξουν τα ίδια, πολεμούν ο πρώτος για λογαριασμό του Εθνικού Στρατού, υπό τον ανθυπολοχαγό Τριαντάφυλλο, και ο δεύτερος για λογαριασμό των ανταρτών, υπό τον καπετάν Ντούλα. Μοιραία θα βρεθούν να πολεμούν απέναντι σε μάχες, ενώ ο Ανέστης προσπαθεί να προστατέψει με κάθε τρόπο τον μικρό αδελφό του…

Η πιο πολυαναμενόμενη ελληνική ταινία του 2009, φέρνει στη μεγάλη οθόνη το κεφάλαιο του ελληνικού Εμφυλίου μέσα από το πρίσμα της απλής ιστορίας δύο νεαρών αδελφών που χωρίζονται χωρίς να το θέλουν και πολεμούν χωρίς να ξέρουν πραγματικά γιατί.

Πάνω σε αυτή τη συνθήκη ξετυλίγεται η «Ψυχή βαθιά», σημαντικό πόνημα για τον Παντελή Βούλγαρη, που εδώ και χρόνια ήθελε να καταθέσει την προσωπική του ματιά πάνω σ’ αυτό το μαύρο κεφάλαιο της ελληνικής Ιστορίας, το οποίο μπορεί να καίει ακόμα τους παλιότερους με τα φριχτά του εγκλήματα και την ιδεολογική του αντιπαράθεση, αλλά για την πλειονότητα των νεότερων δεν είναι παρά ένα κομμάτι του παρελθόντος που έχει ξεπεραστεί.

Η ταινία όμως δεν ψάχνει τίποτα γύρω από την πολιτική όξυνση, δεν παίρνει θέσεις, δεν κρίνει τις δύο πλευρές, δεν δίνει καμία πληροφορία ως προς τα αίτια του πολέμου και τα παρασκηνιακά του κυκλώματα.

Δεν ασχολείται μάλιστα και πολύ με τους γύρω από τα δύο αδέλφια χαρακτήρες, παρά τους κοιτά σαν σύνολο – σαν παραπλανημένα πιόνια της ιμπεριαλιστικής ατζέντας των Αμερικανών, χωρίς αληθινή υπόσταση πέραν αυτής της καρικατούρας. Ετσι ξετυλίγεται σαν μια οποιαδήποτε άλλη πολεμική περιπέτεια με μελοδραματικά χαρακτηριστικά και χολιγουντιανή δυναμική, με μάχες στημένες στα πρότυπα της «Διάσωσης του στρατιώτη Ράιαν» (εντυπωσιακός ο χειρισμός της κάμερας και το στακάτο μοντάζ, ειδικά στις σεκάνς της πρώτης μάχης) και έναν εκτός κάδρου ποιητικό μονόλογο της μάνας των δύο αδελφών.

Αψογη και η φωτογραφία του Σίμου Σαρκετζή, που αναδεικνύει την ομορφιά και την αγριάδα του τοπίου, αλλά η αλήθεια είναι ότι το τεχνικό μέρος της παραγωγής δεν θα ικανοποιήσει την ανάγκη ενός θεατή που έχει άγνοια γύρω από το ζήτημα να πάρει έστω και μια μυρωδιά από τι ήταν τελικά εκείνος ο ελληνικός Εμφύλιος.

Δεν ψάξαμε για μαθήματα Ιστορίας, αλλά για πέντε – δέκα πράγματα που θα μας έβαζαν στην ουσία του ζητήματος, πέραν του κατάδηλου αντιπολεμικού μηνύματος.

ΜΑΡΙΑ ΚΑΤΣΟΥΝΑΚΗ-ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ

***   Και μόνο για τη στιγμή της αναπάντεχης συνάντησης, στο χιονισμένο τοπίο, μέσα σε ένα αντίσκηνο, εν σιωπή, ομάδας ανταρτών με φαντάρους, θα άξιζε ίσως να έχει γυριστεί η «Ψυχή Βαθιά» του Παντελή Βούλγαρη. Στα λίγα λεπτά που διαρκεί, πυκνώνει μέσα από βλέμματα και χειρονομίες, με το φόβο να υποβόσκει και την καχυποψία να κυριαρχεί, ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν είναι ακριβώς εχθροί αλλά ασφαλώς ούτε φίλοι, μια αλήθεια. Και οι δυο πλευρές είναι πρόσωπα του ίδιου δράματος, του εμφύλιου πολέμου, «της ντροπής», όπως λέει ο παππούς (Θανάσης Βέγγος) που αναζητάει τη σορό του εγγονού του.

Από την έναρξη της ταινίας, οι προθέσεις γίνονται σαφείς: Στα πεδία των μαχών των Βαλκανικών Πολέμων χάθηκαν 12.000 Ελληνες στρατιώτες, στη Μικρασιατική Εκστρατεία 37.000, στην ιταλογερμανική επίθεση 15.000 και στον Εμφύλιο 70.000, στρατιώτες και αντάρτες, του Εθνικού και του Δημοκρατικού Στρατού. Στον Γράμμο και στο Βίτσι ενταφιάστηκε πολύς πόνος, πολύ μίσος, θρήνος, καημός, αγάπη και ενοχή. Και ο Παντελής Βούλγαρης προσπαθεί να αφαιρέσει στρώματα λήθης, ιστορίες θαμμένες, φράσεις που δεν καταγράφηκαν αλλά αποτέλεσαν υλικό αφηγήσεων, μέσα από την πορεία δύο ανήλικων αδελφών, του Ανέστη και του Βλάση, που στρατολογήθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα. Συνηθισμένος διχασμός στις οικογένειες της εποχής, που βίωσαν τον Εμφύλιο κομμένες στα δύο. Βίαια, οδυνηρά και ανεξίτηλα.

Η ταινία, σε πρώτη ανάγνωση, διαθέτει όλα τα συστατικά της επιτυχίας: συγκίνηση (ειλικρινή και πηγαία), καλογυρισμένες σκηνές μάχης όπου τα σύνολα «διασπώνται» επιδέξια σε άτομα, η κάμερα (συχνά στο χέρι) παρακολουθεί προσωπικές στιγμές, η ψηφιακή χρήση παραπέμπει σε μεγάλες παραγωγές, τα κινηματογραφημένα τοπία κόβουν την ανάσα, η «ψυχή βαθιά» κάθε φορά που ακούγεται ρυθμικά σαν σύνθημα των ανταρτών θολώνει την εικόνα. Τα δάκρυα ήταν κοινή εμπειρία στους θεατές της πρεμιέρας.

Ο Παντελής Βούλγαρης γνωρίζει πολύ καλά ότι χειρίζεται «άτιμους καιρούς, δύσκολους ανθρώπους». Επικεντρώνει στην ανθρώπινη τραγωδία, στο μετέωρο βήμα της Ιστορίας: «Πώς να κάνουμε πίσω; Σε ποια ζωή να γυρίσουμε ύστερα από όλα αυτά;» αναρωτιούνται οι αντάρτες. «Μας άφησαν μόνους».

Ο σκηνοθέτης κινηματογραφεί με τη συνείδηση, τη σχέση με τα γεγονότα, το συναίσθημα και το βλέμμα του δοκιμασμένου αριστερού. Προσπαθεί να είναι δίκαιος, να σεβαστεί τα όσα άκουσε και διάβασε στο μακρύ διάστημα της προετοιμασίας. Και εδώ, η μάχη είναι άνιση. Οι αιχμές κόβονται, το «κακό» βρίσκεται έξω από εμάς. Φταίνε οι Αμερικανοί που ήρθαν και οι Ρώσοι που δεν ήρθαν. Οι ξένες δυνάμεις έφεραν τις ναπάλμ, την καταστροφή, τον εμφύλιο σπαραγμό. Ο Π. Βούλγαρης αγγίζει τα τραύματα με προσοχή για να μη ματώσουν. Δεν αναψηλαφεί πληγές, τις θεωρεί δεδομένες. Οπου η αμηχανία τον κυκλώνει, καταφεύγει στην ποίηση της εικόνας, σε κινηματογραφικά στερεότυπα. Τα αντίπαλα χέρια που αγγίζουν το ένα το άλλο και το αναπάντητο ερώτημα «άραγε εμείς νικήσαμε», χορογραφεί το βάσανο, το νανουρίζει, αντί να το απογυμνώνει. Αυτό αναζητάμε 60 χρονιά μετά; Μπορεί και ναι.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΟΥΜΠΟΥΛΑΚΗΣ-ΤΟ ΒΗΜΑ

Εξήντα χρόνια μετά τη λήξη του ελληνικού εμφυλίου πολέμου ο Παντελής Βούλγαρης θέλησε να τιμήσει την ελληνική Ιστορία με την «Ψυχή βαθιά», μια ταινία που εκτυλίσσεται στα βουνά της Δυτικής Μακεδονίας το 1949, κοντά στην εκπνοή του πολέμου. Βασικοί ήρωες δύο έφηβοι, αδέλφια, χωριατόπουλα της περιοχής, ο Ανέστης (Χρήστος Καρτέρης) και ο Βλάσης (Γιώργος Αγγέλκος). Πολεμούν σε αντίπαλα στρατόπεδα, αλλά βρίσκουν τρόπους για να μη χάσουν εντελώς την επαφή γιατί δεν έχουν χάσει την αγάπη που νιώθουν ο ένας για τον άλλον. Συνεννοούνται μιμούμενοι φωνές πουλιών τις νύχτες και στην πιο όμορφη σκηνή της ταινίας συναντώνται στο πατρικό τους. Ολα αυτά προμηνύουν κάτι τουλάχιστον ενδιαφέρον, πόσο μάλλον με έναν σκηνοθέτη που έχει αποδείξει ότι χειρίζεται με άνεση τις ανθρώπινες σχέσεις.

Μόνο που η «Ψυχή βαθιά» διαρκεί 2 ώρες και 20΄ και φυσικά δεν μπορεί να γεμίσει μόνον με σφυρίγματα πουλιών, δακρυσμένα μάτια και «άρλεκιν» αγκαλιές. Ο Βούλγαρης, ο οποίος συνεργάστηκε στο σενάριο με τη σύζυγό του Ιωάννα Καρυστιάνη, κινηματογραφεί μπόλικο πόλεμο και ντύνει την ιστορία με δευτερογενή επεισόδια και αρκετούς ρόλους. Οπότε αρχίζουν και τα προβλήματα. Οι σκηνές πολέμου, παρά το «σπιλμπεργκικό» νεύρο τους (χάρη στη θαυμάσια φωτογραφία του νεαρού Σίμου Σαρκετζή), σκοντάφτουν στην επανάληψη και σύντομα εξαντλούνται. Τα δευτερογενή επεισόδια είναι πάνω κάτω προβλέψιμα- όπως εκείνο με τον Θανάση Βέγγο που θέλει να πάρει το παιδί του για να το θάψει. Και οι συμπληρωματικοί βασικοί ήρωες παγιδεύονται σε γραφικότητες: η Βικτώρια Χαραλαμπίδου ως αντάρτισσα Γιαννούλα σού δίνει την εντύπωση ότι δίνει παράσταση σε μιούζικαλ. Ως καπετάν Ντούλας ο Βαγγέλης Μουρίκης υποδύεται τον Βαγγέλη Μουρίκη. Αλλά ο χειρότερος όλων είναι ο αξιωματικός του Εθνικού Στρατού (Γιώργος Συμεωνίδης) που στη μισή ταινία φέρεται ως εθνικόφρον τομάρι και στην άλλη μισή ως καλός Σαμαρείτης. Από τη μια φτύνει στο πρόσωπο τη νεκρή αντάρτισσα, από την άλλη προσφέρει το όπλο του στον καπετάνιο για να αυτοκτονήσει αποφεύγοντας την εκτέλεση. Είπαμε να ισορροπήσουμε την κατάσταση για να τα έχουμε καλά με όλους, αλλά αυτό πια… Το ότι ο πόλεμος είναι κακό πράγμα, όλοι το γνωρίζουμε. Από ΄κεί και πέρα τι γίνεται; Προσπαθείς να εντοπίσεις την άποψη του Βούλγαρη για τον Εμφύλιο. Και εκείνος πεισματικά δεν σου το επιτρέπει. Σε γενικές γραμμές μάλλον φταίνε οι «ξένοι»: από τη μια μεριά οι «κακοί» Ρώσοι που ποτέ δεν ήρθαν επειδή, όπως ακούμε, «το Κρεμλίνο έχει πολλές διαδρομές» , από την άλλη οι «κακοί» Αμερικανοί που ήρθαν για τη «world premiere» των νέων βομβών ναπάλμ. Και οι Ελληνες; Τίποτε; Μάλιστα, στην πιο αστεία σκηνή της ταινίας ένας στρατηγός του Εθνικού Στρατού ρωτάει τον αμερικανό ανώτερό του αν θα ήταν προτιμότερο να αποφευχθεί η ρίψη βομβών! Τι λέγαμε πιο πάνω για τις ισορροπίες; Δεν περίμενα βέβαια από τον Παντελή Βούλγαρη να γίνει ξαφνικά Κεν Λόουτς («Ο άνεμος χορεύει το κριθάρι»). Δέχομαι ότι ο άνθρωπος δυσκολεύεται να μπήξει το μαχαίρι στο κόκαλο. Πάντοτε προτιμούσε να «χαϊδεύει» τα πράγματα, τώρα θα αλλάξει; Περίμενα όμως αυτή τη φορά να έχει σκάψει λίγο πιο βαθιά στη δική του ψυχή, αφού θέλησε να μιλήσει για αυτό το τραγικό κεφάλαιο της ελληνικής Ιστορίας που άφησε πίσω του 70.000 νεκρούς- όπως διαβάζουμε στην αρχή της ταινίας. Και σε καμία περίπτωση δεν περίμενα να δω μια ταινία όπου ο ελληνικός εμφύλιος πόλεμος θυμίζει επικίνδυνη κατασκήνωση.

Από την ‘Εβδομη Τέχνη

Δείτε επίσης την πολύ ενδιαφέρουσα προσέγγιση του regimientocinqo

Πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία, όπως το παρακάτω με τη βιογραφία του Παντελή Βούλγαρη θα βρείτε στο camera stylo on line

ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΗΣ
ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ

Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1940. Σπούδασε κινηματογράφο στη σχολή Σταυράκου και ξεκίνησε ως βοηθός σκηνοθέτη. Οι ταινίες του έχουν προβληθεί σε πολλά φεστιβάλ και έχουν αποσπάσει πολλά βραβεία και διακρίσεις. Παράλληλα με τον κινηματογράφο, έχει δουλέψει και στην τηλεόραση, σκηνοθετώντας δύο σήριαλ και πολλά ντοκιμαντέρ, ανάμεσα τους και ένα ντοκιμαντέρ για τον Γιάννη Ρίτσο, για λογαριασμό της Γερμανικής τηλεόρασης WDR. Έχει κάνει πολλές θεατρικές σκηνοθεσίες. Το 1995 τιμήθηκε από το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης με μία αναδρομική παρουσίαση του συνόλου του έργου του.

2009 ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ, ταινία μεγάλου μήκους, 16mm, έγχρωμη, 140’

2009 ΑΚΡΟΠΟΛΗ – ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΩΝ ΓΛΥΠΤΩΝ, ντοκιμαντέρ, 60’

2004 ΝΥΦΕΣ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 128’

1998 ΟΛΑ ΕΙΝΑΙ ΔΡΟΜΟΣ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 118’

1995 ΑΚΡΟΠΟΛ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 130’

1991 ΗΣΥΧΕΣ ΜΕΡΕΣ ΤΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 108’

1988 Η ΦΑΝΕΛΑ ΜΕ ΤΟ ΕΝΝΕΑ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 117’

1985 ΠΕΤΡΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 135’

1982 Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΑΓΑΛΜΑΤΑ, παιδική σειρά για την ελληνική τηλεόραση

1980 ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 125’

1976 HAPPY DAY, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 120’

1973 ΜΕΓΑΛΟΣ ΕΡΩΤΙΚΟΣ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 110’
1972 ΠΡΟΞΕΝΙΟ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ, ταινία μεγάλου μήκους, 3mm, έγχρωμη, 110’

ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΣΚΗΝΟΘΕΤΗ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΑΙΝΙΑ «ΨΥΧΗ ΒΑΘΙΑ»

 «Το Υγειονομικό του Δημοκρατικού Στρατού», Επαμεινώνδας Σακελλάριου
«Διαθέσαμε τη ζωή μας», Επαμεινώνδας Σακελλάριου
«Ο δρόμος είναι άσωτος», Γιώργος Χουλιάρας
«Ημερολόγιο 1947 -1949», Δημήτρης Βλαντάς
«Οι Άγγλοι Εργατικοί και ο Εμφύλιος Πόλεμος στην Ελλάδα», Θανάσης Σφήκας
«Το Κιβώτιο» Άρη Αλεξάνδρου
«Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος», Γιώργος Μαργαρίτης
«Ο Α2», Ρένος Αποστολίδης
«Η Ελλάδα ’36 – ‘49», Χάγκεν Φλάισερ
«Το χρονικό μιας εποποιίας», Βασίλης Αποστολόπουλος
«Αντάρτες στ’ Άγραφα» (1946 – 1950) Τάκης Ψημένος
«Το ημερολόγιο ενός καπαπίτη από τον Εμφύλιο», Μήτσος Καρατζάς
«Αναμνήσεις από το βουνό», Παπά-Καρτέρη
«Η Αγγλο-αμερικάνικη πολιτική και το Ελληνικό Πρόβλημα» (1945 – 1949), Β. Κόντης
«Γ. Σεφέρης», Πολιτικό Ημερολόγιο (1935 – 1940)
«Σαράντα Χρόνια Στρατιώτης», Θρασύβουλος Τσακαλώτος
«Φωτιά και Τσεκούρι», Ευάγγελος Αβέρωφ
«Ο Εμφύλιος Πόλεμος», Γ. Μπλάνας
«Ο αντισυμμοριακός αγών», Δημήτρης Ζαφειρόπουλος
«Ανταρτόπουλο στο ΔΣΕ», Τρ. Γεροζήσης
«Ένας Δάσκαλος Καπετάνιος» Βασίλης Γκανάτσιος – Χείμαρος
«Η Νεκρή Μεραρχία», Κωνσταντίνου Παπακωνσταντίνου
«Μουργκάνα», Κωνσταντίνος Τσαντίνης
«Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος» Ντέιβιντ Κλόουζ
«Εμπειρίες Ένοπλων Αγώνων», Αλ. Παπαγεωργίου
«Η επέμβαση των Άγγλων στην Ελλάδα», Heinz Richter
«Η Γυναίκα της Αντίστασης», Τασούλα Βερβενιώτη
«Μαχήτριες του Δημοκρατικού Στρατού», Κώστας Γκριτσώνας
«Εκ Βαθέων», Πάνος Δημητρίου
«Το δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μαρσάλ», Γιώργος Σταθάκης
«Οι Δράκοι», Σπύρος Λαμπρίδης
«Πτυχές του Εμφυλίου Πολέμου», Κλ. Κουτσούκης – Ι. Σάκας
«Η Τραγική Αναμέτρηση», Αλέξανδρος Ζαούσης
«Το Ημερολόγιο ενός Αντάρτη του ΔΣΕ», Δημήτρης Κατσής
«292 ημέρες μετά το Γράμμο – Βίτσι», Γ. Τρικαλινού
«Από την Κατοχή στον Εμφύλιο», Άγγελος Αγγελόπουλος
«Μελέτες για τον Εμφύλιο Πόλεμο», Lars Baerentzen, Γιάννης Γιατρίδης
«Ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος – Η Εμπλοκή του ΚΚΕ», Φίλιππος Ηλίου